TITUS
Text collection: PKM 
The Mabinogion


Pedeir Keinc y Mabinogi

allan o Lyfr Gwyn Rhydderch


On the basis of the edition by
Ifor Williams,
Pedeir keinc y Mabinogi,
Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1930
(2nd edition 1951)

electronically prepared by Elena Parina,
2003-2005;
TITUS version by Jost Gippert,
Frankfurt a/M, 6.12.2005





Chapter: PPD 
Page of edition: 1 
Ms. page: 1 
Pwyll Pendeuic Dyuet


Line: 1        PWYLL, Pendeuic Dyuet, a oed yn arglwyd ar seith
Line: 2     
cantref Dyuet. A threigylgweith yd oed yn
Line: 3     
Arberth, prif lys idaw, a dyuot yn y uryt ac yn y
Line: 4     
uedwl uynet y hela. Sef kyueir o'y gyuoeth a uynnei y
Line: 5     
hela, Glynn Cuch. Ac ef a gychwynnwys y nos honno
Line: 6     
o Arberth, ac a doeth hyt ym Penn Llwyn Diarwya, ac
Line: 7     
yno y bu y nos honno. A thrannoeth yn ieuengtit y
Line: 8     
dyd kyuodi a oruc, a dyuot y Lynn Cuch i ellwng e
Line: 9     
gwn dan y coet. A chanu y gorn a dechreu dygyuor yr
Line: 10     
hela, a cherdet yn ol y cwn, ac ymgolli a'y gydymdeithon.
Line: 11     
Ac ual y byd yn ymwarandaw a llef yr
Line: 12     
erchwys, ef a glywei llef erchwys arall, ac nit oedynt
Line: 13     
unllef, a hynny yn dyuot yn erbyn y erchwys ef. Ac ef
Line: 14     
a welei lannerch yn y coet o uaes guastat; ac ual yd oed
Line: 15     
y erchwys ef yn ymgael ac ystlys y llannerch, ef a welei
Line: 16     
carw o ulaen yr erchwys arall. A pharth a pherued y
Line: 17     
lannerch, llyma yr erchwys a oed yn y ol yn ymordiwes
Line: 18     
ac ef, ac yn y uwrw y'r llawr.

Line: 19        
Ac yna edrych ohonaw ef ar liw yr erchwys, heb
Line: 20     
hanbwyllaw edrych ar y carw. Ac o'r a welsei ef o
Line: 21     
helgwn y byt, ny welsei cwn un lliw ac wynt. Sef lliw
Line: 22     
oed arnunt, claerwyn Ms. page: 2  llathreit, ac eu clusteu yn
Line: 23     
gochyon. Ac ual y llathrei wynnet y cwn, y llathrei
Line: 24     
cochet y clusteu. Ac ar hynny at y cwn y doeth ef, a
Page of edition: 2   Line: 1     
gyrru yr erchwys a ladyssei y carw e ymdeith, a llithyaw
Line: 2     
y erchwys e hunan ar y carw.

Line: 3        
Ac ual y byd yn llithiau y cwn, ef a welei uarchauc
Line: 4     
yn dyuot yn ol yr erchwys y ar uarch erchlas mawr; a
Line: 5     
chorn canu am y uynwgyl, a gwisc o urethyn llwyt tei
Line: 6     
amdanaw yn wisc hela. Ac ar hynny y marchawc a
Line: 7     
doeth attaw ef, a dywedut ual hynn wrthaw, "A unben,"
Line: 8     
heb ef, "mi a wnn pwy wytti, ac ny chyuarchaf i well it."
Line: 9     
"Ie," heb ef, "ac atuyd y mae arnat o anryded ual nas
Line: 10     
dylyei." "Dioer," heb ef, "nyt teilygdawt uy anryded
Line: 11     
a'm etteil am hynny." "A unben," heb ynteu, "beth
Line: 12     
amgen?" "Y rof i a Duw," hep ynteu, "dy anwybot
Line: 13     
dy hun a'th ansyberwyt." "Pa ansyberwyt, unben, a
Line: 14     
weleist ti arnaf i?" "Ny weleis ansyberwyt uwy ar
Line: 15     
wr," hep ef, "no gyrru yr erchwys a ladyssei y carw e
Line: 16     
ymdeith, a llithiau dy erchwys dy hun arnaw; hynny,"
Line: 17     
hep ef, "ansyberwyt oed: a chyn nyt ymdialwyf a thi,
Line: 18     
y rof i a Duw," hep ef, "mi a wnaf o anglot itt guerth
Line: 19     
can carw."

Line: 20        
Ms. page: 3  "A unbenn," hep ef, "o gwneuthum gam, mi a
Line: 21     
brynaf dy gerennyd." "Pa delw," hep ynteu, "y
Line: 22     
pryny di?" "Vrth ual y bo dy anryded, ac ny wnn i
Line: 23     
pwy wytti." "Brenhin corunawc wyf i yn y wlat yd
Line: 24     
hanwyf oheni." "Arglwyd," heb ynteu, "dyd da itt;
Line: 25     
a pha wlat yd hanwyt titheu oheni?" "O Annwuyn,"
Line: 26     
heb ynteu. "Arawn urenhin Annwuyn wyf i."
Line: 27     
"Arglwyd," heb ynteu, "pa furyf y caf i dy gerennyd
Line: 28     
di?" "Llyma wyd * y kyffy," heb ynteu. "Gwr yssyd
Page of edition: 3   Line: 1     
gyferbyn y gyuoeth a'm kyuoeth inheu yn ryuelu arnaf
Line: 2     
yn wastat. Sef yw hwnnw, Hafgan urenhin o Annwuyn.
Line: 3     
Ac yr guaret gormes hwnnw y arnaf, a hynny a elly yn
Line: 4     
haut, y keffy uygherennyd." "Minnheu awnaf hynny,"
Line: 5     
heb ynteu, "yn llawen. A manac ditheu y mi pa furyf
Line: 6     
y gallwyf hynny." "Managaf," heb ynteu. "Llyna
Line: 7     
ual y gelly; mi a wnaf a thi gedymdeithas gadarn. Sef
Line: 8     
ual y gwnaf, mi a'th rodaf di y'm lle i yn Annwuyn, ac a
Line: 9     
rodaf y wreic deccaf Ms. page: 4  a weleist eiroet y gyscu gyt a thi
Line: 10     
beunoeth, a'm pryt innheu a'm ansawd arnat ti, hyt na
Line: 11     
bo na guas ystauell, na swydawc, na dyn arall o'r a'm
Line: 12     
canlynwys i yroet, a wyppo na bo miui uych ti. A
Line: 13     
hynny," heb ef, "hyt ym penn y ulwydyn o'r dyd auory.
Line: 14     
Ac kynnadyl yna yn y lle hon." "Ie," heb ynteu,
Line: 15     
"kyt bwyf i yno hyt ympenn y ulwydyn, pa gyuarwyd a
Line: 16     
uyd ymi o ymgael a'r gwr a dywedy di?" "Blwydyn,"
Line: 17     
heb ef, "y heno, y mae oet y rof i ac ef, ar y ryt. A
Line: 18     
byd di i'm rith yno," heb ef. "Ac un dyrnaut a rodych
Line: 19     
di idaw ef; ny byd byw ef o hwnnw. A chyt archo ef
Line: 20     
yti rodi yr eil, na dyro, yr a ymbilio a thi. Yr a rodwn
Line: 21     
i idau ef hagen, kystal a chynt yd ymladei a mi drannoeth."
Line: 22     
"Ie," heb y Pwyll, "beth a wnaf i y'm
Line: 23     
kyuoeth?" "Mi a baraf," hep yr Arawn, "na bo i'th
Line: 24     
gyuoeth na gwr na gwreic a wyppo na bo tidi wwyf i.
Line: 25     
A miui a af i'th le di." "Yn llawenn," hep y Pwyll, "a
Line: 26     
miui a af ragof." "Dilesteir uyd dy hynt ac ny russya
Line: 27     
dim ragot, yny delych y'm kyuoeth i: a mi a uydaf
Line: 28     
hebryngyat arnat."

Page of edition: 4  
Line: 1        
Ms. page: 5  Ef a'y hebryghaud yny welas y llys a'r kyuanned.
Line: 2     
"Llyna," hep ef, "y llys a'r kyuoeth i'th uedyant. A
Line: 3     
chyrch y llys. Nit oes yndi nep ni'th adnappo; ac wrth
Line: 4     
ual y guelych y guassanaeth yndi, yd adnabydy uoes y
Line: 5     
llys." Kyrchu y llys a oruc ynteu. Ac yn y llys ef a
Line: 6     
welei hundyeu ac yneuadeu, ac ysteuyll, a'r ardurn teccaf
Line: 7     
a welsei neb o adeiladeu. Ac y'r neuad y gyrchwys y
Line: 8     
diarchenu. Ef a doeth makwyueit a gueisson ieueinc
Line: 9     
diarchenu, a phaup ual y delynt kyuarch guell a wneynt
Line: 10     
idaw. Deu uarchauc a doeth i waret i wisc hela y
Line: 11     
amdanaw, ac y wiscaw eurwisc o bali amdanaw.

Line: 12        
A'r neuad a gyweirwyt. Llyma y guelei ef teulu ac
Line: 13     
yniueroed, a'r niuer hardaf a chyweiraf o'r a welsei neb
Line: 14     
yn dyuot y mywn, a'r urenhines y gyt ac wynt, yn deccaf
Line: 15     
gwreic o'r a welsei neb, ac eurwisc amdanei o bali
Line: 16     
llathreit. Ac ar hynny, e ymolchi yd aethant, a chyrchu
Line: 17     
y bordeu a orugant, ac eisted a wnaethant ual hynn -- y
Line: 18     
urenhines o'r neill parth idaw ef, a'r iarll, deby\gei Ms. page: 6  ef,
Line: 19     
o'r parth arall. A dechreu ymdidan a wnaeth ef a'r
Line: 20     
urenhines. Ac o'r a welsei eiryoet wrth ymdidan a hi,
Line: 21     
dissymlaf gwreic a bonedigeidaf i hannwyt a'y hymdidan
Line: 22     
oed. A threulaw a wnaethant bwyt a llynn a cherdeu a
Line: 23     
chyuedach. O'r a welsei o holl lyssoed y dayar, llyna
Line: 24     
y llys diwallaf o uwyt a llynn, ac eur lestri, a theyrn
Line: 25     
dlysseu.

Line: 26        
Amser a doeth udunt e uynet e gyscu, ac y gysgu
Line: 27     
yd aethant, ef a'r urenhines. Y gyt ac yd aethant yn
Line: 28     
guely ymchwelut e weneb at yr erchwyn a oruc ef, a'y
Page of edition: 5   Line: 1     
geuyn attei hitheu. O hynny hyt trannoeth, ny dywot
Line: 2     
ef wrthi hi un geir. Trannoeth, tirionwch ac ymdidan
Line: 3     
hygar a uu y ryngthunt. Peth bynnac o garueidrwyd a
Line: 4     
wei y rungthunt y dyd, ni bu unnos hyt ym pen y
Line: 5     
ulwydyn amgen noc a uu y nos gyntaf.

Line: 6        
Treulaw y ulwydyn a wnaeth trwy hela, a cherdeu,
Line: 7     
a chyuedach, a charueidrwyd, ac ymdidan a chedymdeithon,
Line: 8     
hyt y nos yd oet y gyfranc. Yn oet y nos
Line: 9     
Ms. page: 7  honno, kystal y doi y gof y'r dyn eithaf yn yr holl
Line: 10     
gyuoeth yr oet [ac idaw ynteu]. Ac ynteu a doeth i'r
Line: 11     
oet, a guyrda y gyuoeth y gyt ac ef. Ac y gyt ac y
Line: 12     
doeth i'r ryt, marchawc a gyuodes y uynyd, ac a dywot
Line: 13     
wal hynn, "A wyrda," heb ef, "ymwerendewch yn da.
Line: 14     
Y rwng y deu wrenhin y mae yr oet hwnn, a hynny y
Line: 15     
rwng y deu gorff wylldeu. A fob un o honunt yssyd
Line: 16     
hawlwr ar y gilyd, a hynny am dir a dayar. A ssegur
Line: 17     
y digaun pawb o honawch uot, eithyr gadu y ryngthunt
Line: 18     
wylldeu."

Line: 19        
Ac ar hynny y deu urenhin a nessayssant y gyt am
Line: 20     
perued y ryt e ymgyuaruot. Ac ar y gossot kyntaf, y
Line: 21     
gwr a oed yn lle Arawn, a ossodes ar Hafgan ym perued
Line: 22     
bogel y daryan yny hyllt yn deu hanner, ac yny dyrr yr
Line: 23     
arueu oll, ac yny uyd Hafgan hyt y ureich a'e paladyr
Line: 24     
dros pedrein y uarch y'r llawr, ac angheuawl dyrnawt
Line: 25     
yndaw ynteu. "A unben," heb yr Hafgan, "pa dylyet
Line: 26     
a oed iti ar uy angheu Ms. page: 8  i? Nit yttoydwn i yn holi dim
Line: 27     
i ti. Ni wydwn achos it heuyt y'm llad i: ac yr Duw,"
Line: 28     
heb ef, "canys dechreueist uy llad, gorffen." "A
Page of edition: 6   Line: 1     
unbenn," heb ynteu, "ef a eill uot yn ediuar gennyf
Line: 2     
gwneuthur a wneuthum itt. Keis a'th lado; ni ladaf i
Line: 3     
di." "Vy ngwyrda kywir," heb yr Hafgan, "dygwch ui
Line: 4     
odyma: neut teruynedic angheu y mi. Nit oes ansawd
Line: 5     
y mi y'ch kynnal chwi bellach." "Vy ngwy[r]da
Line: 6     
innheu," heb y gwr a oed yn lle Arawn, "kymerwch ych
Line: 7     
kyuarwyd, a gwybydwch pwy a dylyo bot yn wyr ymi."
Line: 8     
"Arglwyd," heb y gwyrda, "pawb a'y dyly, canyt oes
Line: 9     
urenhin ar holl Annwuyn namyn ti." "Ie," heb ynteu,
Line: 10     
"a del yn waredauc, iawn yw [y] gymryt. Ar ny del yn
Line: 11     
uuyd, kymmeller o nerth cledyueu." Ac ar hynny,
Line: 12     
kymryt gwrogaeth y gwyr a dechreu guereskynn y wlat.
Line: 13     
Ac erbyn hanner dyd drannoeth, yd oed yn y uedyant
Line: 14     
y dwy dyrnas.

Line: 15        
Ac ar hynny, ef a gerdwys parth a'y gynnadyl, ac a
Line: 16     
doeth y Lynn Cuch. A phan doeth yno, yd oed Ms. page: 9 
Line: 17     
Arawn urenhin Annwuyn yn y erbyn. Llawen uu pob
Line: 18     
un wrth y gilid o honunt. "Ie," heb yr Arawn, "Duw
Line: 19     
a dalo itt dy gydymdeithas; mi a'y kygleu." "Ie,"
Line: 20     
heb ynteu, "pan delych dy hun i'th wlat, ti a wely a
Line: 21     
wneuthum i yrot ti." "A wnaethost," heb ef, "yrof i,
Line: 22     
Duw a'y talo itt."

Line: 23        
Yna y rodes Arawn y furuf, a'y drych e hun y Pwyll,
Line: 24     
Pendeuic Dyuet, ac y kymerth ynteu y furuf e hun a'y
Line: 25     
drych. Ac y kerdaud Arawn racdaw parth a'y lys y
Line: 26     
Annwuyn, ac y bu digrif ganthaw ymw[e]let a'y eniuer
Line: 27     
ac a'y deulu, canis rywelsei ef [wy ys blwydyn].
Line: 28     
Wynteu hagen ni wybuyssynt i eisseu ef, ac ni bu
Page of edition: 7   Line: 1     
newydach ganthunt y dyuodyat no chynt. Y dyd
Line: 2     
hwnnw a dreulwys trwy digrifwch a llywenyd, ac eisted
Line: 3     
ac ymdidan a'y wreic ac a'y wyrda. A phan uu amserach
Line: 4     
kymryt hun no chyuedach, y gyscu yd aethant. Y vely
Line: 5     
a gyrchwys, a'y vreic a aeth attaw. Kyntaf y gwnaeth
Line: 6     
ef ymdidan a'y [wreic], ac ymyrru ar digriwwch serchawl
Line: 7     
a charyat arnei. A hynny Ms. page: 10  ny ordifnassei hi
Line: 8     
ys blwydyn, a hynny a uedylywys hi. "Oy a Duw," heb
Line: 9     
hi, "pa amgen uedwl yssyd yndaw ef heno noc ar a uu yr
Line: 10     
blwydyn y heno?" A medylyaw a wnaeth yn hir. A
Line: 11     
guedy y medwl hwnnw, duhunaw a wnaeth ef, a farabyl
Line: 12     
a dywot ef wrthi hi, a'r eil, a'r trydyt; ac attep ny chauas
Line: 13     
ef genthi hi yn hynny. "Pa achaws," heb ynteu, "na
Line: 14     
dywedy di wrthyf i?" "Dywedaf wrthyt," heb hi,
Line: 15     
"na dywedeis ys blwydyn y gymmeint yn y kyfryw le a
Line: 16     
hwnn." "Paham?" heb ef. "Ys glut a beth yd
Line: 17     
ymdidanyssam ni." "Meuyl im," heb hi, "yr blwydyn
Line: 18     
y neithwyr o'r pan elem yn nyblyc yn dillat guely, na
Line: 19     
digrifwch, nac ymdidan, nac ymchwelut ohonot dy
Line: 20     
wyneb attaf i, yn chwaethach a uei uwy no hynny o'r bu
Line: 21     
y rom ni." Ac yna y medylywys ef, "Oy a Arglwyd
Line: 22     
Duw," heb ef, "cadarn a ungwr y gydymdeithas, a
Line: 23     
diffleeis, a geueis i yn gedymdeith." Ac yna y dywot ef
Line: 24     
wrth y wreic, "Arglwydes," heb ef, "na chapla di uiui.
Line: 25     
Y rof i a Duw," heb Ms. page: 11  ynteu, "ni chyskeis inheu gyt
Line: 26     
a thi, yr blwydyn y neithwyr, ac ni orwedeis." Ac yna
Line: 27     
menegi y holl gyfranc a wnaeth idi. "I Duw y dygaf
Line: 28     
uy nghyffes," heb hitheu, "gauael gadarn a geueist ar
Line: 29     
gedymdeith yn herwyd ymlad a frouedigaeth y gorff, a
Page of edition: 8   Line: 1     
chadw kywirdeb wrthyt titheu." "Arglwydes," heb ef,
Line: 2     
"sef ar y medwl hwnnw yd oedwn inheu, tra deweis
Line: 3     
wrthyt ti." "Diryued oed hynny," heb hitheu.

Line: 4        
Ynteu Pwyll, Pendeuic Dyuet, a doeth y gyuoeth ac
Line: 5     
y wlat. A dechreu ymouyn a gwyrda y wlat, beth a
Line: 6     
uuassei y arglwydiaeth ef arnunt hwy y ulwydyn honno
Line: 7     
y wrth ryuuassei kynn no hynny. "Arglwyd," heb wy,
Line: 8     
"ny bu gystal dy wybot; ny buost gyn hygaret guas
Line: 9     
ditheu; ny bu gyn hawsset gennyt titheu treulaw dy da;
Line: 10     
ny bu well dy dosparth eiroet no'r ulwydyn honn."
Line: 11     
"Y rof i a Duw," heb ynteu, "ys iawn a beth iwch chwi,
Line: 12     
diolwch y'r gwr a uu y gyt a chwi, a llyna y gyfranc ual
Line: 13     
y bu"-- a'e Ms. page: 12  datkanu oll o Pwyll. "Ie, Arglwyd,"
Line: 14     
heb wy, "diolwch y Duw caffael o honot y gydymdeithas
Line: 15     
honno; a'r arglwydiaeth a gaussam ninheu y ulwydyn
Line: 16     
honno, nys attygy y gennym, ot gwnn." "Nac attygaf,
Line: 17     
y rof i a Duw," heb ynteu Pwyll.

Line: 18        
Ac o hynny allan, dechreu cadarnhau kedymdeithas
Line: 19     
y ryngthunt, ac anuon o pop un y gilid meirch a milgwn
Line: 20     
a hebogeu a fob gyfryw dlws, o'r a debygei bob un
Line: 21     
digrifhau medwl y gilid o honaw. Ac o achaws i drigiant
Line: 22     
ef y ulwydyn honno yn Annwuyn, a gwledychu o honaw
Line: 23     
yno mor lwydannus, a dwyn y dwy dyrnas yn un drwy y
Line: 24     
dewred ef a'y uilwraeth, y diffygywys y enw ef ar Pwyll,
Line: 25     
Pendeuic Dyuet, ac y gelwit Pwyll Penn Annwuyn o
Line: 26     
hynny allan.

Line: 27        
A threigylgueith yd oed yn Arberth, priflys idaw, a
Page of edition: 9   Line: 1     
gwled darparedic idaw, ac yniueroed mawr o wyr y gyt
Line: 2     
ac ef. A guedy y bwyta kyntaf, kyuodi y orymdeith a
Line: 3     
oruc Pwyll, a chyrchu penn gorssed a oed uch llaw y
Line: 4     
llys, a elwit Gorssed Arberth. "Arglwyd." heb Ms. page: 13  un
Line: 5     
o'r Ilys, "kynnedyf yr orssed yw, pa dylyedauc bynnac
Line: 6     
a eistedo arnei, nat a odyno heb un o'r deupeth, ay
Line: 7     
kymriw neu archolleu, neu ynteu a welei rywedawt."
Line: 8     
"Nyt oes arnaf i ouyn cael kymriw, neu archolleu, ym
Line: 9     
plith hynn o niuer. Ryuedawt hagen da oed gennyf
Line: 10     
pei ys guelwn. Mi a af," heb ynteu, "y'r orssed y
Line: 11     
eisted." Eisted a wnaeth * ar yr orssed. Ac wal y
Line: 12     
bydynt yn eisted, wynt a welynt gwreic ar uarch canwelw
Line: 13     
mawr aruchel, a gwisc eureit, llathreit, o bali amdanei,
Line: 14     
yn dyuot ar hyt y prifford a gerdei heb law yr orssed.
Line: 15     
Kerdet araf, guastat oed gan y march ar uryt y neb a'y
Line: 16     
guelei, ac yn dyuot y ogyuuch a'r orssed. "A wyr," heb
Line: 17     
y Pwyll, "a oes ohonawchi, a adnappo y uarchoges?"
Line: 18     
"Nac oes, Arglwyd," heb wynt. "Aet un," heb ynteu,
Line: 19     
"yn y herbyn y wybot pwy yw." Un a gyuodes y
Line: 20     
uynyd, a phan doeth yn y herbyn y'r ford, neut athoed
Line: 21     
hi heibaw. Y hymlit a wnaeth ual y gallet gyntaf o
Line: 22     
pedestric. A fei mwyaf * uei y urys ef, pellaf uydei hitheu
Line: 23     
e wrthaw ef. A phan welas Ms. page: 14  na thygyei idaw y
Line: 24     
hymlit, ymchwelut a oruc at Pwyll a dywedut wrthaw,
Line: 25     
"Arglwyd," heb ef, "ni thykya y pedestric yn y byt e
Line: 26     
hymlit hi." "Ie," heb ynteu Pwyll, "dos y'r llys, a
Line: 27     
chymer y march kyntaf a wypych, a dos ragot yn y hol."
Page of edition: 10   Line: 1     
Y march a gymerth, ac racdaw yd aeth; y maestir
Line: 2     
guastat a gauas, ac ef a dangosses yr ysparduneu y'r
Line: 3     
march. A ffei uwyaf y lladei ef y march, pellaf uydei
Line: 4     
hitheu e wrthaw ef. Yr vn gerdet a dechreuyssei hitheu,
Line: 5     
yd oed arnaw. Y uarch ef a ballwys; a phan wybu ef ar
Line: 6     
y uarch pallu y bedestric, ymchwelut yn yd oed Pwyll a
Line: 7     
wnaeth. "Arglwyd," heb ef, "ny thykya y neb ymlit
Line: 8     
yr unbennes racco. Ny wydwn i varch gynt yn y
Line: 9     
kyuoyth no hwnnw, ac ni thygyei ymi y hymlit hi."
Line: 10     
"Ie," heb ynteu Pwyll, "y mae yno ryw ystyr hut.
Line: 11     
Awn parth a'r llys." Y'r llys y doethant, a threulau y
Line: 12     
dyd hwnnw a wnaethant.

Line: 13        
A thrannoeth, kyuodi e uynyd a wnaethant, a
Line: 14     
threulaw hwnnw yny oed amser Ms. page: 15  mynet y uwyta. A
Line: 15     
gwedy y bwyta kyntaf, "Ie," heb ynteu Pwyll, "ni a
Line: 16     
awn yr yniuer y buam doe, y penn yr orssed. A thidy,"
Line: 17     
heb ef, wrth vn o'y uakwyueit, "dwg gennyt y march
Line: 18     
kyntaf a wypych yn y mays." A hynny a wnaeth y
Line: 19     
makwyf. Yr orssed a gyrchyssant, a'r march ganthunt.

Line: 20        
Ac val y bydynt yn eiste, wynt a welynt y wreic ar
Line: 21     
yr vn march, a'r vn wisc amdanei, yn dyuot yr un ford.
Line: 22     
"Llyma," heb y Pwyll, "y uarchoges doe. Bid parawt,"
Line: 23     
heb ef, "was, e wybot pwy yw hi." "Arglwyd," heb
Line: 24     
ef, "mi a wnaf hynny yn llawen." Ar hynny, y uarchoges
Line: 25     
a doeth gywerbyn ac wynt. Sef a oruc y makwyf yna,
Line: 26     
yskynnu ar y march, a chynn daruot idaw ymgueiraw
Line: 27     
yn y gyfrwy neu ry adoed hi heibaw, a chynnwll y
Line: 28     
rygthunt. Amgen urys gerdet nit oed genthi hi no'r dyd
Line: 29     
gynt. Ynteu a gymerth rygyng y gan y uarch, ac ef a
Page of edition: 11   Line: 1     
dybygei yr araued y kerdei y uarch yr ymordiwedei a
Line: 2     
hi. A hynny ny thy\gywys Ms. page: 16  idaw. Ellwg y uarch a
Line: 3     
oruc wrth auwyneu; nyt oed nes idi yna no chyt * bei ar
Line: 4     
y gam; a phei wyaf y lladei ef y uarch, pellaf uydei
Line: 5     
hitheu e wrthaw ef: y cherdet hitheu nit oed uwy no
Line: 6     
chynt. Cany welas ef tygyaw idaw e hymlit ymchwelut
Line: 7     
a wnaeth * a dyuot yn yd oet Pwyll. "Arglwyd," heb
Line: 8     
ef, "nyt oes * allu gan y march amgen noc a weleisti."
Line: 9     
"Mi a weleis," heb ynteu, "ny thykya y neb y herlit hi.
Line: 10     
Ac y rof i a Duw," heb ef, "yd oed neges idi wrth rei o'r
Line: 11     
maes hwnn pei gattei wrthpwythi idi y dywedut; a ni
Line: 12     
a awn parth a'r llys."

Line: 13        
Y'r llys y doethant, a threulaw y nos honno a
Line: 14     
orugant drwy gerdeu a chyuedach, ual y bu llonyd
Line: 15     
ganthunt. A thrannoeth diuyrru y dyd a wnaethant yny
Line: 16     
oed amser mynet y wwyta. A phan daruu udunt y bwyd
Line: 17     
Pwyll a dywot, "Mae yr yniuer y buom ni doe ac echtoe
Line: 18     
ym penn yr orssed?" "Llymma, Arglwyd," heb wynt.
Line: 19     
"Awn," heb ef, "y'r orssed y eiste, a thitheu," heb ef,
Line: 20     
wrth was y uarch, "kyfrwya Ms. page: 17  uy march yn da, a
Line: 21     
dabre ac ef y'r ford, a dwc uy ysparduneu gennyt." Y
Line: 22     
gwas a wnaeth hynny.

Line: 23        
Dyuot yr orssed a orugant y eisted. Ny buant
Line: 24     
hayach o enkyt yno, yny welynt y uarchoges yn dyuot
Line: 25     
yr vn ford, ac yn un ansawd, ac vn gerdet. "Ha was,"
Line: 26     
heb y Pwyll, "mi a welaf y uarchoges. Moes uy march."
Line: 27     
Yskynnu a oruc Pwyll ar y uarch, ac nyt kynt yd yskynn
Page of edition: 12   Line: 1     
ef ar y uarch, noc yd a hitheu hebdaw ef. Troi yn y
Line: 2     
hol a oruc ef, a gadel y uarch drythyll, llamsachus y
Line: 3     
gerdet. Ac ef a debygei, ar yr eil neit, neu ar y trydyd,
Line: 4     
y gordiwedei. Nyt oed nes hagen idi no chynt. Y uarch
Line: 5     
a gymhellaud o'r kerdet mwyaf a oed ganthaw. A
Line: 6     
guelet a wnaeth na thygyei idaw y hymlit.

Line: 7        
Yna y dywot Pwyll. "A uorwyn," heb ef, "yr
Line: 8     
mwyn y gwr mwyhaf a gery, arho ui." "Arhoaf yn
Line: 9     
llawen," heb hi, "ac oed llessach y'r march, pei ass
Line: 10     
archut yr meityn." Sewyll, ac arhos a oruc y uorwyn, a
Line: 11     
gwaret y rann a dylyei uot am y hwyneb o wisc y phenn,
Line: 12     
ac attal y golwc arnaw, a dechreu ymdidan ac ef. Ms. page: 18 
Line: 13     
"Arglwydes," heb ef, "pan doy di, a pha gerdet yssyd
Line: 14     
arnat ti?" "Kerdet wrth uy negesseu," heb hi, "a da
Line: 15     
yw gennyf dy welet ti." "Crassaw wrthyt y gennyf i,"
Line: 16     
heb ef. Ac yna medylyaw a wnaeth, bot yn diuwyn
Line: 17     
ganthaw pryt a welsei o uorwyn eiroet, a gwreic, y wrth y
Line: 18     
ffryt hi. "Arglwydes," heb ef, "a dywedy di ymi dim
Line: 19     
o'th negesseu?" "Dywedaf, y rof a Duw," heb hi.
Line: 20     
"Pennaf neges uu ymi, keissaw dy welet ti." "Llyna,"
Line: 21     
heb y Pwyll, * "y neges oreu gennyf i dy dyuot ti idi. Ac
Line: 22     
a dywedy di ymi pwy wyt?" "Dywedaf, Arglwyd,"
Line: 23     
heb hi. "Riannon, uerch Heueyd Hen, wyf i, a'm rodi
Line: 24     
y wr o'm hanwod yd ydys. Ac ny mynneis innheu un
Line: 25     
gwr, a hynny o'th garyat ti. Ac nys mynnaf etwa, onyt
Line: 26     
ti a'm gwrthyt. Ac e wybot dy attep di am hynny e
Line: 27     
deuthum i." "Rof i a Duw," heb ynteu Pwyll, "llyna
Page of edition: 13   Line: 1     
uy attep i iti, pei caffwn dewis ar holl wraged a
Line: 2     
morynnyon y byt, y mae ti a dewisswn." "Ie," heb
Line: 3     
hitheu, "os hynny a uynny, kyn uy rodi y wr arall,
Line: 4     
gwna Ms. page: 19  oed a mi." "Goreu yw gennyf i," heb y
Line: 5     
Pwyll, "bo kyntaf; ac yn y lle y mynnych ti, gwna yr
Line: 6     
oet." "Gwnaf, Arglwyd," heb hi, "blwydyn y heno,
Line: 7     
yn llys Heueyd, mi a baraf bot gwled darparedic yn
Line: 8     
barawt erbyn dy dyuot." "Yn llawen," heb ynteu, "a
Line: 9     
mi a uydaf yn yr oet hwnnw." "Arglwyd," heb hi,
Line: 10     
"tric yn iach, a choffa gywiraw dy edewit, ac e ymdeith
Line: 11     
yd af i."

Line: 12        
A guahanu a wnaethont, a chyrchu a wnaeth ef
Line: 13     
parth a'e teulu a'e niuer. Pa ymouyn bynnac a uei
Line: 14     
ganthunt wy y wrth y uorwyn, y chwedleu ereill y trossei
Line: 15     
ynteu. Odyna treulaw y ulwydyn hyt yr amser a
Line: 16     
wnaethont; ac ymgueiraw [o Pwyll] ar y ganuet
Line: 17     
marchauc. Ef a aeth ryngtaw a llys Eueyd Hen, ac ef
Line: 18     
a doeth y'r llys, a llawen uuwyt wrthaw, a dygyuor a
Line: 19     
llewenyd ac arlwy mawr a oed yn y erbyn, a holl uaranned
Line: 20     
y llys wrth y gynghor ef y treulwyt. Kyweiryaw y
Line: 21     
neuad a wnaethpwyt, ac y'r bordeu yd aethant. Sef
Line: 22     
ual yd eistedyssont, Heueyd Hen ar neill law Pwyll, a
Line: 23     
Riannon o'r parth arall idaw; y am hynny Ms. page: 20  pawb
Line: 24     
ual y bei y enryded. Bwyta a chyuedach ac ymdidan a
Line: 25     
wnaethont.

Line: 26        
Ac ar dechreu kyuedach gwedy bwyt, wynt a
Line: 27     
welynt yn dyuot y mywn, guas gwineu, mawr, teyrneid,
Line: 28     
a guisc o bali amdanaw. A phan doeth y gynted y
Line: 29     
neuad, kyuarch guell a oruc y Pwyll a'y gedymdeithon.
Page of edition: 14   Line: 1     
"Cressaw Duw wrthyt, eneit, a dos y eisted," heb y
Line: 2     
Pwyll. "Nac af," heb ef, "eirchat wyf, a'm neges a
Line: 3     
wnaf." "Gwna yn llawen," heb y Pwyll. "Arglwyd,"
Line: 4     
heb ef, "wrthyt ti y mae uy neges i, ac y erchi it y
Line: 5     
dodwyf." "Pa arch bynnac a erchych di ymi, hyt y
Line: 6     
gallwyf y gaffael, itti y byd." "Och !" heb y Riannon,
Line: 7     
"paham y rody di attep yuelly?" "Neus rodes y
Line: 8     
uelly, Arglwydes, yg gwyd gwyrda," heb ef. "Eneit,"
Line: 9     
heb y Pwyll, "beth yw dy arch di?" "Y wreic uwyaf
Line: 10     
a garaf yd wyt yn kyscu heno genthi. Ac y herchi hi
Line: 11     
a'r arlwy a'r darmerth yssyd ymma y dodwyf i."
Line: 12     
Kynhewi a oruc Pwyll, cany bu attep a rodassei.

Line: 13        
"Taw, hyt y mynnych," heb y Riannon, "ny bu
Line: 14     
uuscrellach gwr ar y ssynnwyr e hun nog ry uuost ti."
Line: 15     
"Arglwydes," heb ef, "ny wydwn i pwy oed ef."
Line: 16     
"Llyna y gwr y mynyssit uy rodi i idaw o'm hanuod,"
Line: 17     
heb hi, "Guawl uab Clut, gwr tormyn\nawc, Ms. page: 21 
Line: 18     
kyuoethawc. A chan derw yt dywedut y geir a dywedeist,
Line: 19     
dyro ui idaw rac anglot yt." "Arglwydes," heb ef, "ny
Line: 20     
wnn i pa ryw attep yw hwnnw. Ny allaf ui arnaf a
Line: 21     
dywedy di uyth." "Dyro di ui idaw ef," heb hi, "a mi
Line: 22     
a wnaf na chaffo ef uiui uyth." "Pa furyf uyd hynny?"
Line: 23     
heb y Pwyll. "Mi a rodaf i'th law got uechan," heb hi,
Line: 24     
"a chadw honno gennyt yn da. Ac ef a eirch y wled a'r
Line: 25     
arlwy a'r darmerth. Ac nit oes y'th uedyant di hynny.
Line: 26     
A mi ui a rodaf y wled y'r teulu a'r niueroed," heb hi,
Line: 27     
"a hwnnw uyd dy attep am hynny. Amdanaf innheu,"
Line: 28     
heb hi, "mi a wnaf oet ac ef, ulwydyn y heno, y gyscu
Line: 29     
gennyf; ac ym penn y ulwydyn," heb hi, "byd ditheu
Page of edition: 15   Line: 1     
a'r got honn genhyt, ar dy ganuet marchawc yn y perllan
Line: 2     
uchot. A phan uo ef ar perued y digrifwch a'y gyuedach,
Line: 3     
dyret titheu dy hun ymywn a dillat reudus amdanat, a'r
Line: 4     
got y'th law," heb hi, "ac nac arch dim namyn lloneit y
Line: 5     
got o uwyt. Minheu," heb hi, "a baraf, bei dottit yssyd
Line: 6     
yn y seith cantref hynn o uwyt a llynn yndi, na bydei
Line: 7     
launach no chynt. A guedy byryer llawer yndi, ef a
Line: 8     
ouyn yt, ʽA uyd llawn dy got ti uyth?' Dywet titheu,
Line: 9     
ʽNa Ms. page: 22  uyd, ony chyuyt dylyedauc tra chyuoethauc, a
Line: 10     
guascu a'y deudroet y bwyt yn y got, a dywedut,
Line: 11     
ʽDigawn rydodet ymman.' A minheu a baraf idaw ef
Line: 12     
uynet y sseghi y bwyt yn y got. A phan el ef, tro ditheu
Line: 13     
y got, yny el ef dros y pen yn y got. Ac yna llad glwm
Line: 14     
ar garryeu y got. A bit corn canu da am dy uynwgyl, a
Line: 15     
phan uo ef yn rwymedic yn y got, dot titheu lef ar dy
Line: 16     
gorn, a bit hynny yn arwyd y rot a'th uarchogyon; pan
Line: 17     
glywhont llef dy gorn, diskynnent wynteu am ben y llys."

Line: 18        
"Arglwyd," heb y Guawl, "madws oed ymi cael
Line: 19     
attep am a ercheis." "Kymeint ac a ercheist," heb y
Line: 20     
Pwyll, "o'r a uo y'm medyant i, ti a'y keffy." "Eneit,"
Line: 21     
heb hitheu Riannon, "am y wled a'r darpar yssyd yma,
Line: 22     
hwnnw a rodeis i y wyr Dyuet ac y'r teulu, a'r yniueroed
Line: 23     
yssyd ymma. Hwnnw nit eidawaf y rodi y neb.
Line: 24     
Blwydyn y heno ynteu, y byd gwled darparedic yn y
Line: 25     
llys honn i titheu, eneit, y gyscu gennyf innheu."

Line: 26        
Gwawl a gerdawd ryngthaw a'y gyuoeth. Pwyll
Line: 27     
ynteu a doeth y Dyuet. A'r ulwydyn honno a dreulwys
Line: 28     
pawb o honunt hyt oet y wled a oed yn llys Ms. page: 23  Eueyd
Page of edition: 16   Line: 1     
Hen. Gwaul uab Clut a doeth parth a'r wled a oed
Line: 2     
darparedic idaw, a chyrchu y llys a wnaeth, a llawen
Line: 3     
uuwyt wrthaw. Pwyll ynteu Penn Annwn a doeth y'r
Line: 4     
berllan ar y ganuet marchauc, ual y gorchymynnassei
Line: 5     
Riannon idaw, a'r got ganthaw. Gwiscaw bratteu trwm
Line: 6     
ymdan[a]w a oruc Pwyll, a chymryt lloppaneu mawr am
Line: 7     
y draet. A phan wybu y bot ar dechreu kyuedach wedy
Line: 8     
bwyta, dyuot racdaw y'r neuad; a guedy y dyuot y
Line: 9     
gynted y neuad kyuarch guell a wnaeth y Wawl uab Clut
Line: 10     
a'y gedymdeithon o wyr a gwraged. "Duw a ro da yt,"
Line: 11     
heb y Gwawl, "a chraessaw Duw wrthyt." "Arglwyd,"
Line: 12     
heb ynteu, "Duw a dalo yt. Negessawl wyf wrthyt."
Line: 13     
"Craessaw wrth dy neges," heb ef. "Ac os arch
Line: 14     
gyuartal a erchy ymi, yn llawen ti a'e keffy." "Kyuartal,
Line: 15     
Arglwyd," heb ynteu, "nyt archaf onyt rac eisseu. Sef
Line: 16     
arch a archaf, lloneit y got uechan a wely di o uwyt."
Line: 17     
"Arch didraha yw honno," heb ef, "a thi a'y keffy yn
Line: 18     
llawen. Dygwch uwyt idaw," heb ef. Riuedi mawr o
Line: 19     
sswydwyr a gyuodassant y uynyd, a dechreu llenwi y
Line: 20     
got. Ac yr a uyrit yndi ny bydei lawnach no chynt.
Line: 21     
"Eneit," Ms. page: 24  heb y Guawl, "a uyd llawn dy got ti
Line: 22     
uyth?" "Na uyd, y rof a Duw," heb ef, "yr a dotter
Line: 23     
yndi uyth, ony chyuyt dylyedauc tir a dayar a chyuoeth,
Line: 24     
a ssenghi a'y deudroet y bwyt yn y got a dywedut,
Line: 25     
'Digawn ry dodet yma'" "A geimat," heb y Riannon,
Line: 26     
"kyuot y uynyd ar uyrr," wrth Gwawl vab Clut.
Line: 27     
"Kyuodaf yn llawen," heb ef. A chyuodi y uynyd, a
Line: 28     
dodi y deudroet yn y got, a troi o Pwyll y got yny uyd
Line: 29     
Guawl dros y penn yn y got ac yn gyflym caeu y got, a
Page of edition: 17   Line: 1     
llad clwm ar y carryeu, a dodi llef ar y gorn. Ac ar
Line: 2     
hynny, * llyma y teulu am penn y llys, ac yna kymryt
Line: 3     
pawb o'r niuer a doeth y gyt a Guawl, a'y dodi yn y
Line: 4     
carchar e hun. A bwrw y bratteu a'r loppaneu a'r
Line: 5     
yspeil didestyl y amdanaw a oruc Pwyll.

Line: 6        
Ac mal y delei pob un o'e niuer ynteu y mywn, y
Line: 7     
trawei pob un dyrnawt ar y got, ac y gouynnei, "Beth
Line: 8     
yssyd ymma?" "Broch," medynt wynteu. Sef
Line: 9     
kyfryw chware a wneynt, taraw a wnai pob un dyrnawt
Line: 10     
ar y got, ae a'e droet ae a throssawl; ac yuelly guare a'r
Line: 11     
got a wnaethont. Pawb ual y delei, a ouynnei, "Pa
Line: 12     
chware a wnewch chwi uelly?" "Guare broch yg
Line: 13     
got," medynt wynteu. Ac yna gyntaf y guarywyt broch
Line: 14     
yggot.

Line: 15        
"Arglwyd," heb y gwr o'r got, "pei guarandawut
Line: 16     
uiui, nyt oed dihenyd arnaf uy llad y mywn got."
Line: 17     
"Arglwyd," Ms. page: 25  heb Eueyd * Hen, "guir a dyweit.
Line: 18     
Iawn yw yt y warandaw; nyt dihenyt arnaw hynny." *
Line: 19     
"Ie," heb y Pwyll, "mi a wnaf dy gynghor di amdanaw
Line: 20     
ef." "Llyna dy gynghor di," heb Riannon yna. "Yd
Line: 21     
wyt yn y lle y perthyn arnat llonydu eircheit a cherdoryon.
Line: 22     
Gat yno ef y rodi drossot y pawb," heb hi, "a
Line: 23     
chymer gedernit y ganthaw na bo ammouyn na dial uyth
Line: 24     
amdanaw, a digawn yw hynny o gosp arnaw." "Ef a
Line: 25     
geif hynny yn llawen," heb y gwr o'r got. "A minheu
Line: 26     
a'e kymmeraf yn llawen," heb y Pwyll, "gan gynghor
Line: 27     
Heueyd a Riannon." "Kynghor yw hynny gynnym
Line: 28     
ni," heb wynt. "Y gymryt a wnaf," heb y Pwyll.
Page of edition: 18   Line: 1     
"Keis ueicheu drossot." "Ni a uydwn drostaw," heb
Line: 2     
Heueyd, "yny uo ryd y wyr y uynet drostaw." Ac ar
Line: 3     
hynny y gollyngwyt ef o'r got ac y rydhawyt y oreugwyr.
Line: 4     
"Gouyn ueithon y Wawl weicheu," heb yr Heueyd.
Line: 5     
"Ni a adwaenwn y neb a dylyer y kymryt y ganthaw."
Line: 6     
Riuaw y meicheu a wnaeth Heueyd. "Llunnya dy
Line: 7     
hunn," heb y Guawl, "dy ammot." "Digawn yw
Line: 8     
gennyf i," heb y Pwyll, "ual y llunnyawd Riannon."
Line: 9     
Y meicheu a aeth ar yr ammot hwnnw. "Ie, Arglwyd,"
Line: 10     
heb y Guawl,"briwedic wyf i, a chymriw mawr a geueis,
Line: 11     
ac ennein yssyd reit ymi, ac y ymdeith yd af i, gan Ms. page: 26  dy
Line: 12     
gannyat ti. A mi a adawaf wyrda drossof yma, y attep
Line: 13     
y pawb o'r a'th ouynno di." "Yn llawen," heb y Pwyll,
Line: 14     
"a gwna ditheu hynny." Guawl a aeth parth a'y gyuoeth.

Line: 15        
Y neuad ynteu a gyweirwyt y Pwyll a'e niuer, ac
Line: 16     
yniuer y llys y am hynny. Ac y'r bordeu yd aethont y
Line: 17     
eisted, ac ual yd eistedyssant ulwydyn o'r nos honno, yd
Line: 18     
eistedwys paub y nos [honno]. Bwyta a chyuedach a
Line: 19     
wnaethont, ac amser a doeth y uynet y gyscu. Ac y'r
Line: 20     
ystauell yd aeth Pwyll a Riannon, a threulaw y nos
Line: 21     
honno drwy digriuwch a llonydwch.

Line: 22        
A thrannoeth, yn ieuengtit y dyd, "Arglwyd," heb
Line: 23     
Riannon, "kyuot y uynyd, a dechreu lonydu y kerdoryon,
Line: 24     
ac na ommed neb hediw, o'r a uynno da."
Line: 25     
"Hynny a wnaf i, yn llawen." heb y Pwyll, "a hediw a
Line: 26     
pheunyd tra parhao y wled honn." Ef a gyuodes Pwyll
Line: 27     
y uynyd, a pheri dodi gostec, y erchi y holl eircheit a
Line: 28     
cherdoryon dangos, a menegi udunt y llonydit pawb o
Page of edition: 19   Line: 1     
honunt wrth y uod a'y uympwy; a hynny a
Line: 2     
wnaethpwyd. Y wled honno a dreulwyt, ac ny
Line: 3     
ommedwyt neb tra barhaud. A phan daruu y wled,
Line: 4     
"Arglwyd," heb y Pwyll wrth Heueyd. "mi a gychwynnaf,
Line: 5     
gan dy gannyat, parth a Dyuet Ms. page: 27  auore."
Line: 6     
"Ie," heb Heueyd, "Duw a rwydhao ragot; a gwna
Line: 7     
oet a chyfnot y del Riannon i'th ol." "Y rof i a Duw,"
Line: 8     
heb ynteu Pwyll, "y gyt y kerdwn odymma." "Ay
Line: 9     
uelly y mynny di, Arglwyd?" heb yr Heueyd.
Line: 10     
"Uelly, y rof a Duw," heb y Pwyll.

Line: 11        
Wynt a gerdassant trannoeth parth a Dyuet, a Llys
Line: 12     
Arberth a gyrchyssant, a gwled darparedic oed yno
Line: 13     
udunt. Dygyuor y wlat a'r kyuoeth a doeth attunt o'r
Line: 14     
gwyr goreu a'r gwraged goreu. Na gwr na gwreic o
Line: 15     
hynny nyt edewis Riannon, heb rodi rod enwauc idaw,
Line: 16     
ae o gae, ae o uodrwy, ae o uaen guerthuawr. Gwledychu
Line: 17     
y wlat a wnaethont yn llwydannus y ulwydyn honno, a'r
Line: 18     
eil. Ac yn [y] dryded ulwydyn, y dechreuis gwyr y wlat
Line: 19     
dala trymuryt yndunt, o welet gwr kymeint a gerynt a'e
Line: 20     
harglwyd ac eu brawduaeth, yn dietiued; a'e dyuynnu
Line: 21     
attunt a wnaethont. Sef lle y doethont y gyt, y Bresseleu
Line: 22     
yn Dyuet. "Arglwyd," heb wynt, "ni a wdom na bydy
Line: 23     
gyuoet ti a rei o wyr y wlat honn, ac yn ouyn ni yw, na
Line: 24     
byd it etiued o'r wreic yssyd gennyt. Ac wrth hynny,
Line: 25     
kymmer wreic arall y bo ettiued yt ohonei. Nyt byth,"
Line: 26     
Ms. page: 28  heb wynt, "y perhey di, a chyt kerych di uot yuelly,
Line: 27     
nys diodefwn y gennyt." "Ie," heb y Pwyll, "nyt hir
Line: 28     
ettwa yd ym y gyt, a llawer damwein a digawn bot.
Line: 29     
Oedwch a mi hynn hyt ym pen y ulwydyn; a blwydyn
Page of edition: 20   Line: 1     
y'r amser hwnn, ni a wnawn yr oet y dyuot y gyt, ac wrth
Line: 2     
ych kynghor y bydaf." Yr oet a wnaethant. Kynn
Line: 3     
dyuot cwbyl o'r oet, mab a anet idaw ef, ac yn Arberth y
Line: 4     
ganet. A'r nos y ganet, y ducpwyt gwraged y wylat y
Line: 5     
mab a'y uam. Sef a wnaeth y gwraged kyscu, a mam y
Line: 6     
mab, Riannon. Sef riuedi o wraged a ducpwyt y'r
Line: 7     
ystauell hwech wraged. Gwylat a wnaethont wynteu
Line: 8     
dalym o'r nos, ac yn hynny eisswys, kyn hanner noss,
Line: 9     
kyscu a wnaeth pawb ohonunt, a thu a'r pylgeint deffroi.
Line: 10     
A phan deffroyssant, edrych a orugant y lle y dodyssynt
Line: 11     
y mab, ac nyt oed dim ohonaw yno. "Och !" heb vn o'r
Line: 12     
gwraged, "neur golles y mab." "Ie," heb arall,
Line: 13     
"bychan a dial oed yn lloski ni, neu yn dienydyaw am y
Line: 14     
mab." "A oes," heb un o'r guraged, "kynghor o'r byt
Line: 15     
am hynn?" "Oes," heb arall, "mi a wnn gynghor da,"
Line: 16     
heb hi. "Beth yw hynny?" heb wy. "Gellast yssyd
Line: 17     
yma," heb hi, "a chanawon genti. Lladwn rei o'r
Line: 18     
canawon, ac irwn y hwyneb hitheu Riannon Ms. page: 29  a'r
Line: 19     
gwaet, a'y dwylaw, a byrwn yr eskym gyr y bron, a
Line: 20     
thaerwn arnei e hun diuetha y mab. Ac ni byd yn taered
Line: 21     
ni an chwech wrthi hi e hun." Ac ar y kynghor hwnnw
Line: 22     
y trigwyt.

Line: 23        
Parth a'r dyd Riannon a deffroes, ac a dywot, "A
Line: 24     
wraged," heb hi, "mae y mab?" "Arglwydes," heb
Line: 25     
wy, "na ouyn di yni y mab. Nyt oes ohonam ni namyn
Line: 26     
cleisseu a dyrnodeu yn ymdaraw a thi; a diamheu yw
Line: 27     
gennym na welsam eiroet uilwraeth yn un wreic kymeint
Line: 28     
ac ynot ti. Ac ny thygyawd ynni ymdaraw a thi. Neur
Line: 29     
diffetheeist du hun dy uab, ac na hawl ef ynni." "A
Page of edition: 21   Line: 1     
druein," heb y Riannon, "yr yr Arglwyd Duw a wyr
Line: 2     
pob peth, na yrrwch geu arnaf. Duw, a wyr pob peth, a
Line: 3     
wyr bot yn eu hynny arnaf i. Ac os ouyn yssyd
Line: 4     
arnawchi, ym kyffes y Duw, mi a'ch differaf." "Dioer,"
Line: 5     
heb wy, "ny adwn ni drwc arnam ny hunein yr dyn yn y
Line: 6     
byt." "A druein," heb hitheu, "ny chewch un drwc yr
Line: 7     
dywedut y wirioned." Yr a dywettei hi yn dec ac yn
Line: 8     
druan, ny chaffei namyn yr un atteb gan y gwraged.

Line: 9        
Pwyll Penn Annwn ar hynny a gyuodes, a'r teulu
Line: 10     
a'r yniueroed, a chelu y damwein hwnnw ny allwyt.
Line: 11     
Y'r wlat yd aeth y chwedyl, a phawb o'r guyrda a'e
Line: 12     
kigleu. A'r guyrda a doethant y gyt y Ms. page: 30  wneuthur
Line: 13     
kynnadeu at Pwyll, y erchi idaw yscar a'e wreic, am
Line: 14     
gyflauan mor anwedus ac ar y wnaethoed. Sef attep a
Line: 15     
rodes Pwyll, "Nyt oed achaws ganthunt wy y erchi y
Line: 16     
mi yscar a'm gwreic namyn na bydei plant idi. Plant a
Line: 17     
wnn i y uot idi hi. Ac nyt yscaraf a hi. O gwnaeth
Line: 18     
hitheu gam, kymeret y phenyt amdanaw." Hitheu
Line: 19     
Riannon a dyuynnwys attei athrawon a doethon. A
Line: 20     
gwedy bot yn degach genthi kymryt y phenyt nog
Line: 21     
ymdaeru a'r gwraged, y phenyt a gymerth. Sef penyt a
Line: 22     
dodet erni, bot yn y llys honno yn Arberth hyt ym penn
Line: 23     
y seith mlyned. Ac yskynuaen a oed odieithyr y porth,
Line: 24     
eisted gyr llaw hwnnw beunyd, a dywedut y pawb a
Line: 25     
delei o'r a debygei nas gwyppei, y gyffranc oll, ac o'r a
Line: 26     
attei idi y dwyn, kynnic y westei a phellynic y dwyn ar
Line: 27     
y cheuyn y'r llys. A damwein y gadei yr un y dwyn.
Line: 28     
Ac yuelly treulaw talym o'r ulwydyn a wnaeth.

Page of edition: 22  
Line: 1        
Ac yn yr amser hwnnw yd oed yn arglwyd ar Wynt
Line: 2     
Ys Coet, Teirnon Twryf Uliant, a'r gwr goreu yn y byt
Line: 3     
oed. Ac yn y ty yd oed cassec. Ac nyt oed yn y dyrnas,
Line: 4     
na march Ms. page: 31  na chassec degach no hi; a phob nos
Line: 5     
Calanmei y moei, ac ny wybydei neb un geir e wrth y
Line: 6     
hebawl. Sef a wnaeth Teirnon, ymdidan nosweith a'y
Line: 7     
wreic, "Ha wreic," heb ef, "llibin yd ym pob blwydyn
Line: 8     
yn gadu heppil yn cassec, heb gaffel yr un o honunt."
Line: 9     
"Peth a ellir wrth hynny?" heb hi. "Dial Duw arnaf,"
Line: 10     
heb ef, "nos Calanmei yw heno, ony wybydaf i pa dileith
Line: 11     
yssyd yn dwyn yr ebolyon." Peri dwyn y gassec y mywn
Line: 12     
ty a wnaeth, a gwiscaw arueu amdanaw a oruc ynteu, a
Line: 13     
dechreu gwylat y nos. Ac ual y byd dechreu noss, moi
Line: 14     
y gassec ar ebawl mawr telediw, ac yn seuyll yn y lle.
Line: 15     
Sef a wnaeth Teirnon, kyuodi ac edrych ar prafter yr
Line: 16     
ebawl, ac ual y byd yuelly, ef a glywei twrwf mawr, ac
Line: 17     
yn ol y twrwf, llyma grauanc uawr drwy fenestyr ar y ty,
Line: 18     
ac yn ymauael a'r ebawl geir y uwng. Sef a wnaeth
Line: 19     
ynteu Teirnon, tynnu cledyf, a tharaw y ureich o not yr
Line: 20     
elin e ymdeith, ac yny uyd hynny o'r ureich a'r ebawl
Line: 21     
ganthaw ef y mywn. Ac ar hynny twrwf, a diskyr a
Line: 22     
gigleu y gyt. Agori y drws a oruc ef a dwyn ruthyr yn
Line: 23     
ol y twrwf. Ny welei ef y twrwf rac tywyllet Ms. page: 32  y nos.
Line: 24     
Ruthyr a duc yn y ol, a'y ymlit. A dyuot cof idaw adaw
Line: 25     
y drws y agoret, ac ymhwelut a wnaeth. Ac wrth y
Line: 26     
drws, llyma uab bychan yn y gorn, guedy troi llenn o
Line: 27     
bali yn y gylch. Kymryt y mab a wnaeth attaw, a
Line: 28     
llyma y mab yn gryf yn yr oet a oed arnaw.

Page of edition: 23  
Line: 1        
Dodi cayat ar y drws a wnaeth, a chyrchu yr ystauell
Line: 2     
yd oed y wreic yndi. "Arglwydes," heb ef, "ay kyscu
Line: 3     
yd wyt ti?" "Nac ef, Arglwyd," heb hi. "Mi a
Line: 4     
gyskeis, a phan doethost ti y mywn mi a deffroeis."
Line: 5     
"Mae ymma mab it," heb ef, "os mynny, yr hwnn ny
Line: 6     
bu yt eiroet." "Arglwyd," heb hi, "pa gyfranc uu
Line: 7     
hynny?" "Llyma oll," heb y Teirnon, a menegi y
Line: 8     
dadyl oll. "Ie, Arglwyd," heb hi, "pa ryw wisc yssyd
Line: 9     
am y mab?" "Llen o bali," heb ynteu. "Mab y
Line: 10     
dynnyon mwyn yw," heb hi. "Arglwyd," heb hi,
Line: 11     
"digrifwch a didanwch oed gennyf i, bei mynnut ti, mi
Line: 12     
a dygwn wraged yn un a mi, ac a dywedwn uy mot y
Line: 13     
ueichawc." "Myui a duunaf a thi yn llawen," heb ef,
Line: 14     
"am hynny." Ac yuelly y gwnaethpwyt. Peri a
Line: 15     
wnaethont bedydyaw y mab, o'r bedyd a wneit yna.
Line: 16     
Sef enw a dodet arnaw, Gwri Wallt Euryn. Yr hynn a
Line: 17     
oed ar y ben o wallt, kyuelynet oed a'r eur.

Line: 18        
Meithryn y mab a wnaethpwyt yn y Ms. page: 33  llys yny
Line: 19     
oed ulwyd. A chynn y ulwyd yd oed yn kerdet yn gryf,
Line: 20     
a breiscach oed no mab teir blwyd, a uei uawr y dwf a'e
Line: 21     
ueint. A'r eil ulwydyn y magwyt y mab, a chyn ureisket
Line: 22     
oed a mab chweblwyd. A chynn penn y pedwyryd
Line: 23     
ulwydyn, yd oed yn ymoprau a gueisson y meirch, am y
Line: 24     
adu o'e dwyn y'r dwuyr. "Arglwyd," heb y wreic wrth
Line: 25     
Teirnon, "mae yr ebawl a differeist ti y noss y keueist
Line: 26     
y mab?" "Mi a'e gorchymynneis y weisson y meirych,"
Line: 27     
heb ef, "ac a ercheis synnyaw wrthaw." "Ponyt oed da
Line: 28     
iti, Arglwyd," heb hi, "peri y hywedu, a'y rodi y'r mab?
Page of edition: 24   Line: 1     
Kanys y noss y keueist y mab y ganet yr ebawl ac y
Line: 2     
differeist." "Nyt af i yn erbyn hynny," heb y Teirnon.
Line: 3     
"Mi a adaf y ti y rodi idaw." "Arglwyd," heb hi,
Line: 4     
"Duw a dalo yt, mi a'e rodaf idaw." Y rodet y march
Line: 5     
y'r mab, ac y deuth hi at y guastrodyon, ac at weisson
Line: 6     
y meirch, y orchymyn synyeit wrth y march, a'e uot yn
Line: 7     
hywed erbyn pan elei y mab y uarchogaeth, a chwedyl
Line: 8     
wrthaw.

Line: 9        
Emysc hynny, wynt a glywssont chwedlydyaeth y
Line: 10     
wrth Riannon, ac am y phoen. Sef a wnaeth Teirnon
Line: 11     
Twryf Uliant, o achaws y douot a gawssei, ymwarandaw
Line: 12     
am y chwedyl, ac amouyn yn Ms. page: 34  lut ymdanaw yny
Line: 13     
gigleu gan lawer o luossogrwyd, o'r a delei y'r llys,
Line: 14     
mynychu cwynaw truanet damwein Riannon, a'y phoen.
Line: 15     
Sef a wnaeth Teirnon ynteu, medylyaw am hynny, ac
Line: 16     
edrych ar y mab yn graf. A chael yn y uedwl, yn herwyd
Line: 17     
gueledigaeth, na rywelsei eiroet mab a that kyn debycket
Line: 18     
a'r mab y Pwyll Penn Annwn. Ansawd Pwyll hyspys
Line: 19     
oed gantaw ef, canys gwr uuassei idaw kynn no hynny.
Line: 20     
Ac yn ol hynny, goueileint a dellis yndaw, o gamhet idaw
Line: 21     
attal y mab ganthaw, ac ef yn gwybot y uot yn uab
Line: 22     
y wr arall. A phan gauas gyntaf o yscaualwch ar y
Line: 23     
wreic, ef a uenegis idi hi, nat oed iawn udunt wy attal y
Line: 24     
mab ganthunt, * a gadu poen kymmeint ac a oed, ar
Line: 25     
wreicda kystal a Riannon o'r achaws hwnnw, a'r mab yn
Line: 26     
uab y Pwyll Penn Annwn.

Line: 27        
A hitheu wreic Teirnon a gytsynnywys ar anuon y
Line: 28     
mab y Pwyll. "A thripheth, * Arglwyd," heb hi, "a
Page of edition: 25   Line: 1     
gaffwn o hynny, diolwch ac elwissen o ellwg Riannon o'r
Line: 2     
poen y mae yndaw, a diollwch gan Pwyll am ueithryn y
Line: 3     
mab, a'e eturyt idaw. A'r trydyd peth, os gwr mwyn uyd
Line: 4     
y mab, mab maeth ynni uyd, a goreu a allo uyth a wna
Line: 5     
inni." Ac ar y kynghor hwnnw y trigyssant. Ac ny bu
Line: 6     
Ms. page: 35  hwy ganthunt no thrannoeth, ymgueiraw a oruc
Line: 7     
Teirnon ar y drydyd marchawc, a'r mab yn petwyryd y
Line: 8     
gyt ac wynt ar y march a rodyssei Teirnon idaw. A cherdet
Line: 9     
parth ac Arberth a wnaethont. Ny bu hir y buont yny
Line: 10     
doethont y Arberth. Pan doethant parth a'r llys, wynt a
Line: 11     
welynt Riannon yn eisted yn emmyl yr yskynuaen. Pan
Line: 12     
doethont yn ogyuuch a hi, "A unbenn," heb hi, "nac
Line: 13     
ewch bellach hynny. Mi a dygaf pob un o honawch hyt
Line: 14     
y llys. A hynny yw uym penyt am lad o honaf uu hun
Line: 15     
uy mab, a'e diuetha." "A wreicda," heb y Teirnon,
Line: 16     
"ny thebygaf i y un o hyn uynet ar dy geuyn di." "Aet
Line: 17     
a'y mynho," heb y mab, "nyt af i." "Dioer, eneit," heb
Line: 18     
Teirnon, "nyt awn ninheu." Y llys a gyrchyssant. A
Line: 19     
diruawr llywenyd a uu yn y herbyn. Ac yn dechreu
Line: 20     
treulaw y wled yd oedit yn y llys. Ynteu Pwyll a oed yn
Line: 21     
dyuot o gylchaw Dyuet. Y'r yneuad yd aethont, ac y
Line: 22     
ymolchi. A llawen uu Pwyll wrth Teirnon, ac y eisted
Line: 23     
yd aethont. Sef ual yd eistedyssont, Teirnon y rwg
Line: 24     
Pwyll a Riannon, a deu gedymdeith Teirnon uch llaw *
Line: 25     
Pwyll a'r mab y ryngthunt. Guedy daruot bwyta, ar
Line: 26     
dechreu kyuedach, ymdidan a wnaethon. Sef ymdidan
Line: 27     
a uu gan Teirnon, menegi y holl gyfranc am y gassec ac
Page of edition: 26   Line: 1     
am y mab, Ms. page: 36  a megys y buassei y mab ar y hardelw wy
Line: 2     
Teirnon a'e wreic, ac y megyssynt. "Ac wely dy yna dy
Line: 3     
uab, Arglwydes," heb y Teirnon. "A phwy bynnac a
Line: 4     
dywot geu arnat, cam a wnaeth. A minheu pann gigleu
Line: 5     
y gouut a oed arnat, trwm uu gennyf, a doluryaw a
Line: 6     
wneuthum. Ac ny thebygaf o'r yniuer hwnn oll, nit
Line: 7     
adnappo uot y mab yn uab y Pwyll," heb y Teirnon.
Line: 8     
"Nyt oes neb," heb y pawb, "ny bo diheu gantaw
Line: 9     
hynny." "Y rof i a Duw," heb y Riannon, "oed escor
Line: 10     
uym pryder im, pei gwir hynny." "Arglwydes," heb
Line: 11     
Pendaran Dyuet, "da yd enweist dy uab, Pryderi. A
Line: 12     
goreu y gueda arnaw Pryderi uab Pwyll Penn Annwn."
Line: 13     
"Edrychwch," heb y Riannon, "na bo goreu y gueda
Line: 14     
arnaw y enw e hun." "Mae yr enu?" heb y Pendaran
Line: 15     
Dyuet. "Gwri Wallt Euryn a dodyssom ni arnaw ef."
Line: 16     
"Pryderi," heb Pendaran Dyuet, "uyd y enw ef."
Line: 17     
"Yawnahaf yw hynny," heb y Pwyll, "kymryt enw y
Line: 18     
mab y wrth y geir a dywot y uam, pann gauas llawen
Line: 19     
chwedyl y wrthaw." Ac ar hynny y trigwyt.

Line: 20        
"Teirnon," heb y Pwyll, "Duw a dalo yt ueithryn
Line: 21     
y mab hwn hyt yr awr hon. A iawn yw idaw ynteu, o'r
Line: 22     
byd gwr mwyn, y dalu ytti." "Arglwyd," heb y
Line: 23     
Teirnon, "y wreic a'e magwys ef, nyt oes yn y byt dyn
Line: 24     
uwy y galar no hi yn y ol. Iawn yw idaw coffau ymi, ac
Line: 25     
Ms. page: 37  y'r wreic honno, a wnaethom yrdaw ef." "Y rof i a
Line: 26     
Duw," heb y Pwyll,"tra parhawyf i, mi a'th kynhalyaf,
Line: 27     
a thi a'th kyuoeth, tra allwyf kynnhal y meu uy hun. Os
Line: 28     
ynteu a uyd, iawnach yw idaw dy gynnhal nogyt y mi.
Page of edition: 27   Line: 1     
Ac os kynghor gennyt ti hynny, a chan hynn o wyrda,
Line: 2     
canys megeist ti ef hyt yr awr hon, ni a'e rodwn ar uaeth
Line: 3     
at Pendaran Dyuet o hynn allan. A bydwch gedymdeithon
Line: 4     
chwitheu a thatmaetheu idaw." "Kynghor
Line: 5     
iawn," heb y pawb, "yw hwnnw." Ac yna y rodet y
Line: 6     
mab y Pendaran Dyuet, ac yd ymyrrwys gwyrda y wlat
Line: 7     
y gyt ac ef. Ac y kychwynnwys Teirnon Toryfliant a'y
Line: 8     
gedymdeithon y ryngtaw a'y wlat ac a'e gyuoeth, gan
Line: 9     
garyat a llywenyd. Ac nyt aeth heb gynnhic ydaw y
Line: 10     
tlysseu teccaf a'r meirych goreu a'r cwn hoffaf. Ac ny
Line: 11     
mynnwys ef dim.

Line: 12        
Yna y trigyssant wynteu ar eu kyuoeth, ac y magwyt
Line: 13     
Pryderi uab Pwyll Pen Annwn yn amgeledus, ual yd oed
Line: 14     
dylyet, yny oed delediwhaf gwass, a theccaf, a chwpplaf
Line: 15     
o pob camp da, o'r a oed yn y dyrnas. UeIly y treulyssant
Line: 16     
blwydyn a blwydyned, yny doeth teruyn ar hoedyl
Line: 17     
Pwyll Penn Annwn, ac y bu uarw. Ac y gwledychwys
Line: 18     
ynteu Pryderi seith cantref Dyuet, yn llwydannus garedic
Line: 19     
gan y gyuoeth, a chan pawb yn y gylch. Ac yn ol
Line: 20     
hynny y kynydwys trychantref Ystrat Tywi Ms. page: 38  a
Line: 21     
phedwar cantref Keredigyawn. Ac y gelwir y rei hynny,
Line: 22     
seith cantref Seissyllwch. Ac ar y kynnyd hwnnw y bu
Line: 23     
ef, Pryderi uab Pwyll Penn Annwn, yny doeth yn y uryt
Line: 24     
wreika. Sef gwreic a uynnawd, Kicua, uerch Wynn
Line: 25     
Gohoyw, uab Gloyw Walltlydan, uab Cassnar Wledic o
Line: 26     
dyledogyon yr ynys hon.

Line: 27        
Ac yuelly y teruyna y geing hon yma o'r
Line: 28     
Mabynnogyon.



Chapter: BUL  
Page of edition: 29  
Branwen uerch Lyr


Line: 1        
BENDIGEIDURAN uab Llyr, a oed urenhin
Line: 2     
coronawc ar yr ynys hon, ac ardyrchawc o goron
Line: 3     
Lundein. A frynhawngueith yd oed yn Hardlech
Line: 4     
yn Ardudwy, yn llys idaw. Ac yn eisted yd oedynt ar
Line: 5     
garrec Hardlech, uch penn y weilgi, a Manawydan uab
Line: 6     
Llyr y urawt y gyt ac ef, a deu uroder un uam ac ef,
Line: 7     
Nissyen, ac Efnyssyen, a guyrda y am hynny, mal y
Line: 8     
gwedei ynghylch brenhin.

Line: 9        
Y deu uroder un uam ac ef, meibon oedyn y
Line: 10     
Eurosswyd o'e uam ynteu Penardun, uerch Ueli uab
Line: 11     
Mynogan. A'r neill o'r gueisson hynny, gwas da oed;
Line: 12     
ef a barei tangneued y rwg y deu lu, ban uydynt lidyawcaf;
Line: 13     
sef oed hwnnw Nissyen. Y llall a barei ymlad y
Line: 14     
rwng y deu uroder, ban uei uwyaf yd ymgerynt.

Line: 15        
Ac ual yd oedynt yn eisted yuelly, wynt a welynt
Line: 16     
teir llong ar dec, yn dyuot o deheu Iwerdon, ac yn
Line: 17     
kyrchu parth ac attunt, Ms. page: 39  a cherdet rugyl ebrwyd
Line: 18     
ganthunt: y gwynt yn eu hol, ac yn nessau yn ebrwyd
Line: 19     
attunt. "Mi a welaf longeu racco," heb y brenhin, "ac
Line: 20     
yn dyuot yn hy parth a'r tir. Ac erchwch y wyr y llys
Line: 21     
wiscaw amdanunt, a mynet y edrych pa uedwl yw yr
Line: 22     
eidunt." Y gwyr a wiscawd amdanunt ac a nessayssant
Line: 23     
attunt y wayret. Gwedy guelet y llongeu o agos, diheu
Page of edition: 30   Line: 1     
oed ganthunt na welsynt eiryoet llongeu gyweirach eu
Line: 2     
hansawd noc wy. Arwydon tec, guedus, arwreid o bali
Line: 3     
oed arnunt.

Line: 4        
Ac ar hynny, nachaf un o'r llongeu yn raculaenu rac
Line: 5     
y rei ereill, ac y guelynt dyrchauael taryan, yn uch no
Line: 6     
bwrd y llong, a swch y taryan y uynyd yn arwyd tangneued.
Line: 7     
Ac y nessawys y gwyr attunt, ual yd ymglywynt
Line: 8     
ymdidan. Bwrw badeu allan a wnaethont wynteu, a
Line: 9     
nessau parth a'r tir, a chyuarch guell y'r brenhin. E
Line: 10     
brenhin a'e clywei wynteu o'r lle yd oed ar garrec uchel
Line: 11     
uch eu penn, "Duw a rodo da ywch," heb ef, "a
Line: 12     
grayssaw wrthywch. Pieu yniuer y llongeu hynn, a
Line: 13     
phwy yssyd pennaf arnunt wy?" "Arglwyd," heb
Line: 14     
wynt, "mae ymma Matholwch brenhin Iwerdon, ac ef
Line: 15     
bieu y llongeu." "Beth," heb y brenhin, "a uynnhei
Line: 16     
ef? A uyn ef dyuot y'r tir?" "Na uynn, Arglwyd,"
Line: 17     
heb wynt, "negessawl Ms. page: 40  yw wrthyt ti, onyt y neges a
Line: 18     
geif." "By ryw neges yw yr eidaw ef?" heb y brenhin.
Line: 19     
"Mynnu ymgyuathrachu a thidy, Arglwyd," heb wynt.
Line: 20     
"Y erchi Branwen uerch Lyr y doeth, ac os da genhyt
Line: 21     
ti, ef a uyn ymrwymaw ynys y Kedeirn ac Iwerdon y
Line: 22     
gyt, ual y bydynt gadarnach." "Ie," heb ynteu, "doet
Line: 23     
y'r tir, a chynghor a gymerwn ninheu am hynny." Yr
Line: 24     
atteb hwnnw a aeth ataw ef. "Minheu a af yn llawen,"
Line: 25     
heb ef. Ef a doeth y'r tir, a llawen uuwyt wrthaw; a
Line: 26     
dygyuor mawr uu yn y llys y nos honno, y rwng e yniuer
Line: 27     
ef ac yniuer y llys.

Line: 28        
Yn y lle trannoeth, kymryt kynghor. Sef a gahat
Line: 29     
yn y kynghor, rodi Branwen y Uatholwch. A honno
Page of edition: 31   Line: 1     
oed tryded prif rieni yn yr ynys hon; teccaf morwyn yn
Line: 2     
y byt oed. A gwneuthur oed yn Aberfraw y gyscu
Line: 3     
genti, ac odyno y kychwyn. Ac y kychwynassant yr
Line: 4     
yniueroed hynny parth ac Aberfraw, Matholwch a'y
Line: 5     
yniueroed yn y llongheu, Bendigeituran a'y niuer ynteu
Line: 6     
ar tir, yny doethant hyt yn Aberfraw. Yn Aberfraw
Line: 7     
dechreu y wled, ac eisted. Sef ual yd eistedyssant,
Line: 8     
brenhin Ynys y Kedeirn, a Manawydan uab Llyr o'r
Line: 9     
neill parth idaw, a Matholwch o'r parth arall, a Branwen
Line: 10     
uerch Lyr gyt ac ynteu.

Line: 11        
Nyt ymywn ty yd oydynt, namyn ymywn palleu.
Line: 12     
Ny angassei Uendigeituran eiryoet ymywn ty.

Line: 13        
Ms. page: 41  A'r gyuedach a dechreussant. Dilit y gyuedach
Line: 14     
a wnaethant ac ymdidan. A phan welsant uot yn well
Line: 15     
udunt kymryt hun no dilyt kyuedach, y gyscu yd aethant.
Line: 16     
A'r nos honno y kyscwys Matholwch gan Uranwen.
Line: 17     
A thrannoeth, kyuodi a orugant pawb o niuer y llys; a'r
Line: 18     
swydwyr a dechreusant ymaruar am rannyat y meirych
Line: 19     
a'r gweisson. Ac eu rannu a wnaethant ym pob kyueir
Line: 20     
hyt y mor. Ac ar hynny dydgueith, nachaf Efnyssen
Line: 21     
[y] gwr anagneuedus a dywedassam uchot, yn dywanu
Line: 22     
y lety meirch Matholwch, a gouyn a wnaeth, pioed y
Line: 23     
meirch. "Meirych Matholwch brenhin Iwerdon yw y
Line: 24     
rei hyn," heb wy. "Beth a wnant wy yna?" heb ef.
Line: 25     
"Yma y mae brenhin Iwerdon, ac yr gyscwys gan
Line: 26     
Uranwen dy chwaer, a'y ueirych yw y rei hynn." "Ay
Line: 27     
yuelly y gwnaethant wy am uorwyn kystal a honno, ac
Line: 28     
yn chwaer y minheu, y rodi heb uyghanyat i? Ny
Page of edition: 32   Line: 1     
ellynt wy tremic uwy arnaf i," heb ef. Ac yn hynny
Line: 2     
guan y dan y meirych, a thorri y guefleu wrth y danned
Line: 3     
udunt, a'r clusteu wrth y penneu, a'r rawn wrth y keuyn;
Line: 4     
ac ny caei graf ar yr amranneu, eu llad wrth yr ascwrn.
Line: 5     
A gwneuthur anfuryf ar y meirych yuelly, hyd nat oed
Line: 6     
rym a ellit a'r meirych.

Line: 7        
E chwedyl a doeth at Uatholwch. Sef ual y doeth,
Line: 8     
dywedut Ms. page: 42  anfuruaw y ueirych ac eu llygru, hyt nat
Line: 9     
oed un mwynyant a ellit o honunt. "Ie, Arglwyd," heb
Line: 10     
un, "dy waradwydaw yr a wnaethpwyt, a hynny a
Line: 11     
uynhir y wneuthur a thi." "Dioer, eres genhyf, os uy
Line: 12     
gwaradwydaw a uynhynt, rodi morwyn gystal, kyuurd,
Line: 13     
gyn anwylet gan y chenedyl, ac a rodyssant ym."
Line: 14     
"Arglwyd," heb un arall, "ti a wely dangos ef. Ac nyt
Line: 15     
oes it a wnelych, namyn kyrchu dy longeu." Ac ar
Line: 16     
hynny arouun y longeu a wnaeth ef.

Line: 17        
E chwedyl a doeth at Uendigeituran, bot Matholwch
Line: 18     
yn adaw y llys, heb ouyn, heb ganhyat. A chenadeu a
Line: 19     
aeth y ouyn idaw, paham oed hynny. Sef kennadeu a
Line: 20     
aeth, Idic uab Anarawc, ac Eueyd Hir. Y guyr hynny
Line: 21     
a'y godiwawd, ac a ouynyssant idaw, pa darpar oed yr
Line: 22     
eidaw, a pha achaws yd oed yn mynet e ymdeith.
Line: 23     
"Dioer," heb ynteu, "pei ys gwypwn, ny down yma.
Line: 24     
Cwbyl waradwyd a geueis. Ac ny duc neb kyrch waeth
Line: 25     
no'r dugum ymma. A reuedawt rygyueryw a mi."
Line: 26     
"Beth yw hynny?" heb wynt. "Rodi Bronwen uerch
Line: 27     
Lyr ym, yn tryded prif rieni yr ynys honn, ac yn uerch
Line: 28     
y urenhin Ynys y Kedeyrn, a chyscu genthi, a gwedy
Page of edition: 33   Line: 1     
hynny uy gwaradwydaw. A ryued oed genhyf, nat kyn
Line: 2     
rodi morwyn gystal a honno ym, y gwneit y Ms. page: 43  gwaradwyd
Line: 3     
a wnelit ym." "Dioer, Arglwyd, nyt o uod y neb a
Line: 4     
uedei y llys," heb wynt, "na neb o'e kynghor y
Line: 5     
gwnaet[h]pwyt y gwaradwyd hwnnw yt. A chyt bo
Line: 6     
gwaradwyd gennyt ti hynny, mwy yw gan Uendigeituran
Line: 7     
no chenyt ti, y tremic hwnnw a'r guare." "Ie," heb ef,
Line: 8     
"mi a tebygaf. Ac eissoes ni eill ef uy niwaradwydaw i
Line: 9     
o hynny."

Line: 10        
E gwyr hynny a ymchwelwys a'r atteb hwnnw, parth
Line: 11     
a'r lle yd oed Uendigeituran, a menegi idaw yr atteb a
Line: 12     
diwedyssei Uatholwch. "Ie," heb ynteu, "nyt oes
Line: 13     
ymwaret e uynet ef yn anygneuedus, ac nys gadwn."
Line: 14     
"Ie, Arglwyd," heb wy, "anuon etwa genhadeu yn y ol."
Line: 15     
"Anuonaf," heb ef. "Kyuodwch, Uanawydan uab Llyr,
Line: 16     
ac Eueyd Hir, ac Unic Glew Yscwyd, ac ewch yn y ol,"
Line: 17     
heb ef, "a menegwch idaw, ef a geif march iach am pob
Line: 18     
un o'r a lygrwyt; ac y gyt a hynny, ef a geif yn wynepwerth
Line: 19     
idaw, llathen aryant a uo kyuref [a'e uys bychan]
Line: 20     
a chyhyt ac ef e hun, a chlawr eur kyflet a'y wyneb; a
Line: 21     
menegwch ydaw pa ryw wr a wnaeth hynny, a phan yw
Line: 22     
o'm anuod inheu y gwnaethpwyt hynny; ac y may
Line: 23     
brawt un uam a mi a wnaeth hynny, ac nat hawd genhyf
Line: 24     
i na'e lad na'e diuetha; a doet y ymwelet a mi," heb ef,
Line: 25     
"a mi a wnaf y dangneued ar y llun Ms. page: 44  y mynho e hun."

Line: 26        
E kennadeu a aethant ar ol Matholwch, ac a uanagyssant
Line: 27     
idaw yr ymadrawd hwnnw yn garedic, ac ef a'e
Line: 28     
guerendewis. "A wyr," heb ef, "ni a gymerwn gynghor."
Line: 29     
Ef a aeth yn y gynghor; sef kynghor a uedylyssant, --os
Page of edition: 34   Line: 1     
gwrthot hynny a wnelynt, bot yn tebygach ganthunt cael
Line: 2     
kywilid a uei uwy, no chael iawn a uei uwy. A disgynnu,
Line: 3     
a wnaeth ar gymryt hynny. Ac y'r llys y deuthant yn
Line: 4     
dangneuedus. A chyweiraw y pebylleu a'r palleu a
Line: 5     
wnaethant udunt ar ureint kyweirdeb yneuad, a mynet y
Line: 6     
uwyta. Ac ual y dechreuyssant eisted ar dechreu y wled,
Line: 7     
yd eistedyssant yna.

Line: 8        
A dechreu ymdidan a wnaeth Matholwch a Bendigeituran.
Line: 9     
Ac nachaf yn ardiawc gan Uendigeituran
Line: 10     
yr * ymdidan, ac yn drist, a gaei gan Uatholwch, a'y
Line: 11     
lywenyt yn wastat kyn no hynny. A medylyaw a
Line: 12     
wnaeth, bot yn athrist gan yr unben uychanet a gawssei
Line: 13     
o iawn am y gam. "A wr," heb y Bendigeiduran, "nit
Line: 14     
wyt gystal ymdidanwr heno ac un nos. Ac os yr
Line: 15     
bychanet genhyt ti dy iawn, ti a gehy ychwanegu yt
Line: 16     
wrth dy uynnu, ac auory talu dy ueirch yt." "Arglwyd,"
Line: 17     
heb ef, "Duw a dalo yt." "Mi a delediwaf dy iawn
Line: 18     
heuyt yt," heb y Bendigeituran. "Mi a rodaf yt peir;
Line: 19     
a chynnedyf y peir yw, Ms. page: 45  y gwr a lader hediw yt, y
Line: 20     
uwrw yn y peir, ac erbyn auory y uot yn gystal ac y bu
Line: 21     
oreu, eithyr na byd llyueryd ganthaw." A diolwch a
Line: 22     
wnaeth ynteu hynny, a diruawr lywenyd a gymerth
Line: 23     
ynteu o'r achaws hwnnw. A thrannoeth y talwyt y
Line: 24     
ueirych idaw, tra barhawd meirych dof. Ac odyna y
Line: 25     
kyrchwyt ac ef kymwt arall, ac y talwyt ebolyon ydaw,
Line: 26     
yny uu gwbyl idaw y dal. Ac wrth hynny y dodet ar y
Line: 27     
kymwt hwnnw o hynny allan, Tal Ebolyon.

Page of edition: 35  
Line: 1        
A'r eil nos, eisted y gyt a wnaethant. "Arglwyd,"
Line: 2     
heb y Matholwch, "pan doeth yti y peir a rodeist y mi?"
Line: 3     
"E doeth im," heb ef, "y gan wr a uu y'th wlat ti. Ac ni
Line: 4     
wn na bo yno y caffo." "Pwy oed hwnnw?" heb ef.
Line: 5     
"Llassar Llaes Gyfnewit," heb ef. "A hwnnw a doeth
Line: 6     
yma o Iwerdon, a Chymidei Kymeinuoll, y wreic, y gyt
Line: 7     
ac ef, ac a dianghyssant o'r ty hayarn yn Iwerdon, pan
Line: 8     
wnaethpwyt yn wenn yn eu kylch, ac y dianghyssant
Line: 9     
odyno. Ac eres gynhyf i, ony wdosti dim y wrth
Line: 10     
hynny." "Gwn, Arglwyd," heb ef, "a chymeint ac a
Line: 11     
wnn, mi a'e managaf y ti. Yn hela yd oedwn
Line: 12     
yn Iwerdon, dydgueith, ar benn gorssed * uch penn llyn oed
Line: 13     
yn Iwerdon, a Llyn y Peir y gelwit. A mi a welwn gwr
Line: 14     
melyngoch, mawr, yn dyuot o'r llyn, a pheir ar y geuyn.
Line: 15     
A gwr heuyt athrugar, mawr, a drygweith anorles arnaw
Line: 16     
oed; a gwreic yn y ol; ac ot Ms. page: 46  oed uawr ef, mwy dwyweith
Line: 17     
oed y wreic noc ef. A chyrchu ataf a wnaethant, a
Line: 18     
chyuarch uell im." "Ie," heb y mi, "pa gerdet yssyd
Line: 19     
arnawch chwi? ʽLlyna gerdet yssyd arnam ni, Arglwyd,'
Line: 20     
heb ef, ʽy wreic honn,' heb ef, ʽym penn pethewnos a
Line: 21     
mis, y byd beichogi idi, a'r mab a aner yna o'r torllwyth
Line: 22     
hwnnw, ar benn y pethewnos a'r mis, * y byd gwr ymlad
Line: 23     
llawn aruawc.' Y kymereis inheu wyntwy arnaf, yu
Line: 24     
gossymdeithaw: y buant ulwydyn gyt a mi. Yn y
Line: 25     
ulwydyn y keueis yn diwarauun wynt; o hynny allann y
Line: 26     
guarauunwyt im. A chyn penn y pedwyryd [mis] * wynt
Line: 27     
eu hun yn peri eu hatcassu, ac anghynwys yn y wlat, yn
Page of edition: 36   Line: 1     
gwneuthur sarahedeu, ac yn eighaw, ac yn gouudyaw
Line: 2     
guyrda a gwragedda. O hynny allan y dygyuores uyg
Line: 3     
kyuoeth am ym pen, y erchi im ymuadeu ac wynt, a
Line: 4     
rodi dewis im, ae uyg kyuoeth, ae wynt. E dodeis inheu
Line: 5     
ar gynghor uy gwlat beth a wneit amdanunt. Nyd eynt
Line: 6     
wy o'y bod; nit oed reit udunt wynteu oc eu hanuod
Line: 7     
herwyd ymlad, uynet. Ac yna yn y kyuyng gynghor, y
Line: 8     
causant gwneuthur ystauell haearn oll; a gwedy bot y
Line: 9     
barawt yr ystauell, dyuyn a oed o of y n Iwerdon yno, o'r
Line: 10     
a oed o perchen geuel a mwrthwl, a pheri gossot kyuuch
Line: 11     
a chrib yr ystauell o lo, a pheri guassanaethu Ms. page: 47  yn
Line: 12     
diwall o uwyt a llyn arnunt, ar y wreic, a'y gwr, a'y
Line: 13     
phlant. A phan wybuwyt eu medwi wynteu, y dechreuwyt
Line: 14     
kymyscu y tan a'r glo am ben yr ystauell, a chwythu
Line: 15     
y megineu a oed wedy eu gossot yg kylch y ty, a gwr a
Line: 16     
pob dwy uegin, a dechreu chwythu y megineu yny uyd
Line: 17     
y ty yn burwen am eu penn. Ac yna y bu y kynghor
Line: 18     
ganthunt hwy ymherued llawr yr ystauell; ac yd arhoes
Line: 19     
ef yny uyd y pleit haearn yn wenn. Ac rac diruawr wres
Line: 20     
y kyrchwys y bleit a'e yscwyd a'y tharaw gantaw allan,
Line: 21     
ac yn y ol ynteu y wreic. A neb ny dieghis odyna namyn
Line: 22     
ef a'e wreic. Ac yna o'm tebygu i, Arglwyd," heb y
Line: 23     
Matholwch wrth Uendigeiduran, "y doeth ef drwod attat
Line: 24     
ti." "Yna dioer," heb ynteu, "y doeth yma, ac y roes y
Line: 25     
peir y minheu." "Pa delw, Arglwyd, yd erbynneisti
Line: 26     
wynteu?" "Eu rannu ym pob lle yn y kyuoeth, ac y
Line: 27     
maent yn lluossauc, ac yn dyrchauael ym pob lle, ac yn
Line: 28     
cadarnhau y uann y bythont, o wyr ac arueu goreu a
Line: 29     
welas neb."

Page of edition: 37  
Line: 1        
Dilit ymdidan a wnaethant y nos honno, tra uu da
Line: 2     
ganthunt, a cherd a chyuedach. A phan welsant uot
Line: 3     
yn llessach udunt uynet y gyscu noc eisted a wei hwy, y
Line: 4     
gyscu yd aethant. Ac yuelly y treulyssant y wled honno
Line: 5     
drwy digriuwch. Ac Ms. page: 48  yn niwed hynny, y kychwynnwys
Line: 6     
Matholwch, a Branuen y gyt ac ef, parth ac
Line: 7     
Iwerdon. A hynny o Abermenei y kychwynnyssant teir
Line: 8     
llong ar dec, ac y doethant hyt yn Iwerdon.

Line: 9        
Yn Iwerdon, diruawr lywenyd a uu wrthunt. Ny
Line: 10     
doey wr mawr, na gwreic da yn Iwerdon, e ymw[e]let a
Line: 11     
Branwen, ni rodei hi ae cae, ae modrwy, ae teyrndlws
Line: 12     
cadwedic ydaw, a uei arbennic y welet yn mynet e
Line: 13     
ymdeith. Ac ymysc hynny, y ulwydyn honno a duc hi
Line: 14     
yn glotuawr, a hwyl delediw a duc o glot a chedymdeithon.
Line: 15     
Ac yn hynny, beichogi a damweinwys idi y
Line: 16     
gael. A guedy treulaw yr amseroyd dylyedus, mab a
Line: 17     
anet idi. Sef enw a dodet ar y mab, Guern uab
Line: 18     
Matholwch. Rodi y mab ar uaeth a wnaethpwyt ar un
Line: 19     
lle goreu y wyr yn Iwerdon.

Line: 20        
A hynny yn yr eil ulwydyn, llyma ymodwrd yn
Line: 21     
Iwerdon am y guaradwyd a gawssei Matholwch yg
Line: 22     
Kymry, a'r somm a wnathoedit idaw am y ueirch. A
Line: 23     
hynny y urodyr maeth, a'r gwyr nessaf gantaw, yn
Line: 24     
lliwaw idaw hynny, a heb y gelu. A nachaf y dygyuor yn
Line: 25     
Iwerdon hyt nat oed lonyd idaw ony chaei dial y sarahet.
Line: 26     
Sef dial a wnaethant, gyrru Branwen o un ystauell ac ef,
Line: 27     
a'y chymell y bobi yn y llys, a pheri y'r kygyd, gwedy
Line: 28     
bei yn dryllyaw kic, dyuot idi a tharaw bonclust arnei
Page of edition: 38   Line: 1     
beunyd. Ac yuelly Ms. page: 49  y gwnaethpwyt y foen. "Ie,
Line: 2     
Arglwyd," heb y wyr wrth Uatholwch, "par weithon
Line: 3     
wahard y llongeu, a'r yscraffeu, a'r corygeu, ual nat el
Line: 4     
neb y Gymry; ac a del yma o Gymry, carchara wynt
Line: 5     
ac * na at trachefyn, rac gwybot hynn." Ac ar hynny y
Line: 6     
diskynyssant.

Line: 7        
Blwynyded nit llei no their, y buant yuelly. Ac yn
Line: 8     
hynny, meithryn ederyn drydwen a wnaeth hitheu ar
Line: 9     
dal y noe gyt a hi, a dyscu ieith idi, a menegi y'r ederyn
Line: 10     
y ryw wr oed y brawt. A dwyn llythyr y poeneu a'r
Line: 11     
amharch a oed arnei hitheu. A'r llythyr a rwymwyt am
Line: 12     
uon eskyll yr ederyn, a'y anuon parth a Chymry. A'r
Line: 13     
ederyn a doeth y'r ynys honn. Sef lle y cauas Uendigeiduran,
Line: 14     
yg Kaer Seint yn Aruon, yn dadleu idaw
Line: 15     
dydgweith. A diskynnu ar e yscwyd, a garwhau y phluf,
Line: 16     
yny arganuuwyt y llythyr, ac adnabot meithryn yr
Line: 17     
ederyn yg kyuanned. Ac yna kymryt y llythyr a'y
Line: 18     
edrych. A phan darllewyt y llythyr, doluryaw a wnaeth
Line: 19     
o glybot y poen oed ar Uranwen, a dechreu o'r lle hwnnw
Line: 20     
peri anuon kennadeu y dygyuoryaw yr ynys honn y gyt.
Line: 21     
Ac yna y peris ef dyuot llwyr wys pedeir degwlat a seithugeint
Line: 22     
hyt attaw, ac e hun cwynaw wrth hynny, bot y
Line: 23     
poen a oed ar y chwaer. Ac yna kymryt kynghor. Sef
Line: 24     
kynghor a gahat, kyrchu Iwerdon, ac adaw seithwyr y
Line: 25     
dywyssogyon yma, a Chradawc uab Bran y benhaf, ac eu
Line: 26     
seith Ms. page: 50  marchawc. Yn Edeirnon yd edewit y gwyr
Line: 27     
hynny, ac o achaws hynny y dodet Seith Marchawc ar y
Page of edition: 39   Line: 1     
dref. Sef seithwyr oedynt, Cradawc uab Bran, ac Euehyd
Line: 2     
Hir, ac Unic Glew Yscwyd, ac Idic uab Anarawc Walltgrwn,
Line: 3     
a Fodor uab Eruyll, ac Wlch Minasgwrn, a Llashar
Line: 4     
uab Llayssar Llaesgygwyt, a Phendaran Dyuet yn was
Line: 5     
ieuanc gyt ac wy. Y seith hynny a drigwys yn seith
Line: 6     
kynueissat y synyaw ar yr ynys honn, a Chradawc uab
Line: 7     
Bran yn benhaf kynweisyat arnunt.

Line: 8        
Bendigeiduran, a'r yniuer a dywedyssam ni, a hwylyssant
Line: 9     
parth ac Iwerdon, ac nyt oed uawr y weilgi, yna
Line: 10     
y ueis yd aeth ef. Nyt oed namyn dwy auon, Lli ac
Line: 11     
Archan y gelwit. A guedy hynny yd amlawys y weilgi,
Line: 12     
pan oreskynwys y weilgi y tyrnassoed. Ac yna y
Line: 13     
kerdwys ef ac a oed o gerd * arwest ar y geuyn e hun, a
Line: 14     
chyrchu tir Iwerdon.

Line: 15        
A meicheit Matholwch a oedynt ar lan y weilgi
Line: 16     
dydgueith, yn troi yg kylch eu moch. Ac o achaws e
Line: 17     
dremynt * a welsant ar y weilgi, wy a doethant at
Line: 18     
Matholwch. "Arglwyd," heb vy, "henpych guell."
Line: 19     
"Duw a rodo da ywch," heb ef, "a chwedleu genhwch?"
Line: 20     
"Arglwyd," heb wy, "mae genhym ni chwedleu ryued;
Line: 21     
coet rywelsom ar y weilgi, yn y lle ny welsam eiryoet un
Line: 22     
prenn." "Llyna beth eres," heb ef. "A welewch chwi * dim
Line: 23     
namyn hynny?" "Gwelem, Arglwyd," heb wy, "mynyd
Line: 24     
Ms. page: 51  mawr gyr llaw y coet, a hwnnw ar gerdet; ac eskeir
Line: 25     
aruchel ar y mynyd, a llynn o pop parth y'r eskeir; a'r
Line: 26     
coet, a'r mynyd, a phob peth oll o hynny ar gerdet."
Line: 27     
"Ie," heb ynteu, "nyt oes neb yma a wypo dim y wrth
Page of edition: 40   Line: 1     
hynny, onys gwyr Branwen. Gouynnwch idi." Kennadeu
Line: 2     
a aeth at Uranwen. "Arglwydes," heb wy,
Line: 3     
"beth dybygy di yw hynny?" "Kyn ny bwyf
Line: 4     
Arglwydes," heb hi, "mi a wnn beth yw hynny. Gwyr
Line: 5     
Ynys y Kedyrn yn dyuot drwod o glybot uym poen a'm
Line: 6     
amharch." "Beth yw y coet a welat ar y mor?" heb
Line: 7     
wy. "Gwernenni llongeu, a hwylbrenni," heb hi.
Line: 8     
"Och!" heb wy, "beth oed y mynyd a welit gan ystlys
Line: 9     
y llongeu?" "Bendigeiduran uym brawt," heb hi, "oed
Line: 10     
hwnnw, yn dyuot y ueis. Nyt oed long y kynghanei ef
Line: 11     
yndi." "Beth oed yr eskeir aruchel a'r llynn o bop
Line: 12     
parth y'r eskeir?" "Ef," heb hi, "yn edrych ar yr ynys
Line: 13     
honn, llidyawc yw. Y deu lygat ef o pop parth y drwyn
Line: 14     
yw y dwy lynn o bop parth y'r eskeir."

Line: 15        
Ac yna dygyuor holl wyr ymlad Iwerdon a wnaethpwyt
Line: 16     
y gyt, a'r holl uorbennyd yn gyflym, a chynghor a
Line: 17     
gymerwyt. "Arglwyd," heb y wyrda wrth Uatholwch,
Line: 18     
"nyt oes gynghor namyn kilyaw drwy Linon (auon oed
Line: 19     
yn Iwerdon), a gadu Llinon y rot ac ef, a thorri y bont
Line: 20     
yssyd ar yr auon. Ms. page: 52  A mein sugyn yssyd ygwaelawt yr
Line: 21     
auon, ny eill na llong na llestyr arnei." Wynt a gylyssant
Line: 22     
drwy yr auon, ac a torryssant y bont.

Line: 23        
Bendigeiduran a doeth y'r tir, a llynghes y gyt ac ef,
Line: 24     
parth a glann yr auon. "Arglwyd," heb y wyrda, "ti a
Line: 25     
wdost kynnedyf yr auon, ny eill neb uynet drwydi, nyt
Line: 26     
oes bont arnei hitheu. Mae dy gynghor am bont?" heb
Line: 27     
wy. "Nit oes," heb ynteu, "namyn a uo penn bit pont.
Page of edition: 41   Line: 1     
Mi a uydaf pont," heb ef. Ac yna gyntaf y dywetpwyt
Line: 2     
y geir hwnnw, ac y diharebir etwa ohonaw.

Line: 3        
Ac yna guedy gorwed ohonaw ef ar traws yr auon, y
Line: 4     
byrwyt clwydeu arnaw ef, ac yd aeth y luoed ef ar y
Line: 5     
draws ef drwod. Ar hynny, gyt ac y kyuodes ef, llyma
Line: 6     
gennadeu Matholwch yn dyuot attaw ef, ac yn kyuarch
Line: 7     
guell idaw, ac yn y annerch y gan Uatholwch y gyuathrachwr,
Line: 8     
ac yn menegi o'e uod ef na haedei arnaw ef
Line: 9     
namyn da. "Ac y mae Matholwch yn rodi brenhinaeth
Line: 10     
Iwerdon y Wern uab Matholwch, dy nei ditheu, uab
Line: 11     
dy chwaer, ac yn y ystynnu y'th wyd di, yn lle y cam
Line: 12     
a'r codyant a wnaethpwyt y Uranwen. Ac yn y lle y
Line: 13     
mynnych ditheu, ay yma, ay yn Ynys y Kedyrn, gossymdeitha
Line: 14     
Uatholwch." "Ie," heb ynteu Uendigeiduran,
Line: 15     
"ony allaf i ue hun cael y urenhinaeth, ac aduyd ys
Line: 16     
kymeraf gynghor Ms. page: 53  am ych kennadwri chwi. O hyn
Line: 17     
hyt ban del amgen, ny cheffwch y genhyf i attep."
Line: 18     
"Ie," heb wynteu, "yr atteb goreu a gaffom ninheu,
Line: 19     
attat ti y down ac ef, ac aro ditheu yn kennadwri ninheu."
Line: 20     
"Arhoaf," heb ef, "o dowch yn ehegyr."

Line: 21        
Y kennadeu a gyrchyssant racdu, ac at Uatholwch y
Line: 22     
doethant. "Arglwyd," heb wy, "kyweira attep a uo
Line: 23     
gwell at Uendigeidwran. Ny warandawei dim o'r attep
Line: 24     
a aeth y genhym ni attaw ef." "A wyr," heb y
Line: 25     
Matholwch, "mae ych kynghor chwi?" "Arglwyd,"
Line: 26     
heb wy, "nyt oes it gynghor namyn un. Ni enghis ef y
Line: 27     
mywn ty eiryoet," heb wy. "Gwna ty," heb wy, "o'y
Line: 28     
anryded ef, y ganho ef a gwyr Ynys y Kedyrn yn y
Page of edition: 42   Line: 1     
neillparth y'r ty, a thitheu a'th lu yn y parth arall. A
Line: 2     
doro dy urenhinaeth yn y ewyllus, a gwra idaw. Ac o
Line: 3     
enryded gwneuthur y ty," heb wy, "peth ny chauas
Line: 4     
eiryoet ty y ganhei yndaw, ef a tangnoueda a thi." A'r
Line: 5     
kennadeu a doethant a'r gennadwri honno gantunt at
Line: 6     
Uendigeiduran; ac ynteu a gymerth gynghor. Sef a
Line: 7     
gauas yn y gynghor, kymryt hynny; a thrwy gynghor
Line: 8     
Branuen uu hynny oll, ac rac llygru y wlat oed genti
Line: 9     
hitheu hynny.

Line: 10        
E tangneued a gyweirwyt, a'r ty a adeilwyt yn uawr
Line: 11     
ac yn braf. Ac ystryw a wnaeth y Gwydyl. Sef ystryw
Line: 12     
a wnaethant, dodi guanas o bop parth Ms. page: 54  y bop colouyn
Line: 13     
o cant colouyn oed yn y ty, a dodi boly croyn ar bop
Line: 14     
guanas, a gwr aruawc ym pob vn o honunt. Sef a wnaeth
Line: 15     
Efnyssyen dyuot ymlaen llu Ynys y Kedyrn y mywn, ac
Line: 16     
edrych golygon orwyllt antrugarawc ar hyt y ty. Ac
Line: 17     
arganuot y bolyeu crwyn a wnaeth ar hyt y pyst. "Beth
Line: 18     
yssyd yn y boly hwnn?" heb ef, wrth un o'r Gwydyl.
Line: 19     
"Blawt, eneit," heb ef. Sef a wnaeth ynteu, y deimlaw
Line: 20     
hyt ban gauas y benn, a guascu y benn, yny glyw y uyssed
Line: 21     
yn ymanodi yn y ureichell * drwy yr ascwrn. Ac adaw
Line: 22     
hwnnw, a dodi y law ar un arall a gouyn, "Beth yssyd
Line: 23     
yma?" "Blawt," medei y Gwydel. Sef a wnai ynteu
Line: 24     
yr un guare a fawb ohonunt, hyt nat edewis ef wr byw
Line: 25     
o'r hollwyr o'r deu cannwr eithyr un. A dyuot at
Line: 26     
hwnnw, a gouyn, "Beth yssyd yma?" "Blawt, eneit,"
Line: 27     
heb y Gwydel. Sef a wnaeth ynteu, y deimlaw ef yny
Page of edition: 43   Line: 1     
gauas y benn, ac ual y guascassei benneu y rei ereill,
Line: 2     
guascu penn hwnnw. Sef y clywei arueu am benn
Line: 3     
hwnnw. Nyt ymedewis ef a hwnnw, yny ladawd. Ac
Line: 4     
yna canu englyn, --

Line: 5        
Yssit yn y boly hwnn amryw ulawt,
Line: 6        
Keimeit, kynniuyeit, diskynneit yn trin,
Line: 7        
Rac kydwyr cad barawt.

Line: 8     
Ac ar hynny y dothyw y niueroed y'r ty. Ac y doeth
Line: 9     
gwyr Ynys Iwer\don Ms. page: 55  y'r ty o'r neill parth, a gwyr
Line: 10     
Ynys y Kedyrn o'r parth arall. Ac yn gynebrwydet ac
Line: 11     
yd eistedyssant, y bu duundeb y rydunt, ac yd ystynnwyt
Line: 12     
y urenhinaeth y'r mab.

Line: 13        
Ac yna, guedy daruot y tangneued, galw o Uendigeiduran
Line: 14     
y mab attaw. Y gan Uendigeiduran y kyrchawd
Line: 15     
y mab at Uanawydan, a phawb o'r a'e guelei yn y garu.
Line: 16     
E gan Uanawydan y gelwis Nyssyen uab Eurosswyd y
Line: 17     
mab attaw. Y mab a aeth attaw yn diryon. "Paham,"
Line: 18     
heb yr Efnissyen, "na daw uy nei uab uy chwaer attaf i?
Line: 19     
Kyn ny bei urenhin ar Iwerdon, da oed genhyf i ymtiryoni
Line: 20     
a'r mab." "Aet yn llawen," heb y Bendigeiduran.
Line: 21     
Y mab a aeth attaw yn llawen. "Y Duw y dygaf uyg
Line: 22     
kyffes," heb ynteu yn y uedwl, "ys anhebic a gyflauan
Line: 23     
gan y tylwyth y wneuthur, a wnaf i yr awr honn."
Line: 24     
A chyuodi y uynyd, a chymryt y mab erwyd y traet, a
Line: 25     
heb ohir, na chael o dyn yn y ty gauael arnaw, yny
Line: 26     
want y mab yn wysc y benn yn y gynneu. A fan welas
Line: 27     
Uranwen y mab yn boeth yn y tan, hi a gynsynwys *
Line: 28     
uwrw neit yn y tan, o'r lle yd oed yn eisted rwng y deu
Page of edition: 44   Line: 1     
uroder. A chael o Uendigeiduran hi yn y neill law, a'y
Line: 2     
tarean yn y llaw arall. Ac yna, ymgyuot Ms. page: 56  o bawb
Line: 3     
ar hyt y ty. A llyna y godwrw mwyhaf a uu gan yniuer
Line: 4     
un ty, pawb yn kymryt y arueu. Ac yna y dywot
Line: 5     
Mordwyd Tyllyon, "Guern gwngwch uiwch Uordwyt
Line: 6     
Tyllyon." Ac yn yd aeth pawb ym pen yr arueu, y
Line: 7     
kynhelis Bendigeiduran Uranwen y rwng y taryan a'y
Line: 8     
yscwyd.

Line: 9        
Ac yna y dechrewis y Gwydyl kynneu tan dan y
Line: 10     
peir dadeni. Ac yna y byrywyt y kalaned yn y peir, yny
Line: 11     
uei yn llawn, ac y kyuodyn tranoeth y bore yn wyr
Line: 12     
ymlad kystal a chynt, eithyr na ellynt dywedut. Ac yna
Line: 13     
pan welas Efnissyen y calaned heb enni yn un lle o wyr
Line: 14     
Ynys y Kedyrn, y dywot yn y uedwl, "Oy a Duw," heb
Line: 15     
ef, "guae ui uy mot yn achaws y'r wydwic honn o wyr
Line: 16     
Ynys y Kedyrn; a meuyl ymi," heb ef, "ony cheissaf i
Line: 17     
waret rac hynn." Ac ymedyryaw ymlith calaned y
Line: 18     
Gwydyl, a dyuot deu Wydel uonllwm idaw, a'y uwrw yn
Line: 19     
y peir yn rith Gwydel. Emystynnu idaw ynteu yn y peir,
Line: 20     
yny dyrr y peir yn pedwar dryll, ac yny dyrr y galon
Line: 21     
ynteu. Ac o hynny y bu y meint goruot a uu y wyr
Line: 22     
Ynys y Kedyrn. Ny bu oruot o hynny eithyr diang
Line: 23     
seithwyr, a brathu Bendigeiduran yn y troet a
Line: 24     
guenwynwaew.

Line: 25        
Sef seithwyr a dienghis, Pryderi, Manawydan,
Line: 26     
Gliuieu Eil Taran, Ta\lyessin, Ms. page: 57  ac Ynawc, Grudyeu
Line: 27     
uab Muryel, Heilyn uab Gwyn Hen.

Line: 28        
Ac yna y peris Bendigeiduran llad y benn. "A
Line: 29     
chymerwch chwi y penn," heb ef, "a dygwch hyt y
Page of edition: 45   Line: 1     
Gwynuryn yn Llundein, a chledwch a'y wyneb ar Freinc
Line: 2     
ef. A chwi a uydwch ar y ford yn hir; yn Hardlech y
Line: 3     
bydwch seith mlyned ar ginyaw, ac Adar Riannon y
Line: 4     
canu ywch. A'r penn a uyd kystal gennwch y gedymdeithas
Line: 5     
ac y bu oreu gennwch, ban uu arnaf i eiryoet.
Line: 6     
Ac y Guales ym Penuro y bydwch pedwamgeint mlyned.
Line: 7     
Ac yny agoroch y drws parth ac Aber Henuelen *, y tu
Line: 8     
ar Gernyw, y gellwch uot yno a'r penn yn dilwgyr
Line: 9     
genhwch. Ac o'r pan agoroch y drws hwnnw, ny ellwch
Line: 10     
uot yno. Kyrchwch Lundein y gladu y penn. A
Line: 11     
chyrchwch chwi racoch drwod." Ac yna y llas y benn
Line: 12     
ef, ac y kychwynassant a'r penn gantu drwod, y seithwyr
Line: 13     
hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn
Line: 14     
Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant,
Line: 15     
a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac
Line: 16     
ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab
Line: 17     
Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da a dwy
Line: 18     
ynys * a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit
Line: 19     
uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed
Line: 20     
petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.

Line: 21        
Ac ar hynny, ker\det Ms. page: 58  a wnaeth y seithwyr parth
Line: 22     
a Hardlech, a'r penn ganthunt. Val y bydant y kerdet,
Line: 23     
llyma gyweithyd yn kyuaruot ac wynt, o wyr a gwraged.
Line: 24     
"A oes gennwch chwi chwedleu?" heb y Manawydan.
Line: 25     
"Nac oes,"' heb wynt, "onyt goresgyn o Gaswallawn uab
Line: 26     
Beli Ynys y Kedyrn, a'y uot yn urenhin coronawc yn
Line: 27     
Llundein." "Pa daruu," heb wynteu, "y Gradawc
Page of edition: 46   Line: 1     
uab Bran, a'r seithwyr a edewit y gyt ac ef yn yr ynys
Line: 2     
honn?" "Dyuot Caswallawn am eu penn, a llad y
Line: 3     
chwegwyr, a thorri ohonaw ynteu Gradawc y galon o
Line: 4     
aniuyget, am welet y cledyf yn llad y wyr, ac na wydat
Line: 5     
pwy a'e lladei. Caswallawn a daroed idaw wiscaw llen
Line: 6     
hut amdanaw, ac ny welei neb ef yn llad y gwyr, namyn
Line: 7     
y cledyf. Ny uynhei Gaswallawn y lad ynteu, y nei uab
Line: 8     
y geuynderw oed. (A hwnnw uu y trydyd dyn a torres y
Line: 9     
gallon o aniuyget). Pendarar Dyuet, a oed yn was
Line: 10     
ieuang gyt a'r seithwyr, a dienghis y'r coet," heb wynt.

Line: 11        
Ac yna y kyrchyssant wynteu Hardlech, ac y
Line: 12     
dechreussant eisted, ac y dechreuwyt ymdiwallu o uwyt
Line: 13     
a llynn. Ac y [gyt ac y] dechreuyssant wynteu uwyta ac
Line: 14     
yuet, dyuot tri ederyn, a dechreu canu udunt ryw gerd,
Line: 15     
ac oc a glywssynt o gerd, diuwyn oed pob un iwrthi hi.
Line: 16     
A fell dremynt oed udunt y guelet uch benn y weilgi allan.
Line: 17     
Ms. page: 59  A chyn amlyket oed udunt wy a chyn bydynt gyt
Line: 18     
ac wy. Ac ar hynny o ginyaw y buant seith mlyned.

Line: 19        
Ac ym penn y seithuet ulwydyn, y kychwynyssant
Line: 20     
parth a Gualas ym Penuro. Ac yno yd oed udunt lle
Line: 21     
teg brenhineid uch benn y weilgi, ac yneuad uawr oed,
Line: 22     
ac y'r neuad y kyrchyssant. A deu drws a welynt yn
Line: 23     
agoret; y trydyd drws oed y gayat, yr hwnn y tu a
Line: 24     
Chernyw. "Weldy racco," heb y Manawydan, "y drws
Line: 25     
ny dylywn ni y agori." A'r nos honno y buant yno yn
Line: 26     
diwall, ac yn digrif ganthunt. Ac yr a welsynt o ouut
Line: 27     
yn y gwyd, ac yr a gewssynt e hun, ny doy gof udunt wy
Line: 28     
dim, nac o hynny, nac o alar yn y byt. Ac yno y
Page of edition: 47   Line: 1     
treulyssant y pedwarugeint mlyned hyt na wybuant wy
Line: 2     
eiryoet dwyn yspeit digriuach na hyurydach no honno.
Line: 3     
Nyt oed anesmwythach, nac adnabot o un ar y gilyd y
Line: 4     
uot yn hynny o amser, no fan doethan yno. Nit oed
Line: 5     
anesmwythach ganthunt wynte gyduot y penn yna, no
Line: 6     
phan uuassei Uendigeiduran yn uyw gyd ac wynt. Ac
Line: 7     
o achaws y pedwarugeint mlyned hynny y gelwit
Line: 8     
Ysbydawt Urdaul Benn. (Ysbydawt Uranwen a Matholwch
Line: 9     
oed yr honn yd aethpwyt e Iwerdon).

Line: 10        
Sef a wnaeth Heilyn uab Guyn dydgueith. "Meuyl
Line: 11     
ar uy maryf i," heb ef, "onyt agoraf y Ms. page: 60  drws, e wybot
Line: 12     
ay gwir a dywedir am hynny." Agori y drws a wnaeth, ac
Line: 13     
edrych ar Gernyw, ac ar Aber Henuelen *. A phan
Line: 14     
edrychwys, yd oed yn gyn hyspysset ganthunt y gyniuer
Line: 15     
collet a gollyssynt eiryoet, a'r gyniuer car a chedymdeith
Line: 16     
a gollyssynt, a'r gyniuer drwc a dothoed udunt, a chyt
Line: 17     
bei yno y kyuarffei ac wynt; ac yn benhaf oll am eu
Line: 18     
harglwyd. Ac o'r gyuawr honno, ny allyssant wy orfowys
Line: 19     
namyn kyrchi * a'r penn parth a Llundein. Pa hyt
Line: 20     
bynnac y bydynt ar y ford, wynt a doethant hyt yn
Line: 21     
Llundein, ac a gladyssant y penn yn y Gwynuryn.

Line: 22        
A hwnnw trydyd matcud ban gudywyt, a'r trydyd
Line: 23     
anuat datcud pann datcudywyt; cany doey ormes byth
Line: 24     
drwy uor y'r ynys honn, tra uei y penn yn y cud hwnnw.
Line: 25     
A hynny a dyweit y kyuarwydyd hwnn eu kyfranc wy.
Line: 26     
"Y gwyr a gychwynwys o Iwerdon," yw hwnnw.

Line: 27        
En Iwerdon nyt edewit dyn byw, namyn pump
Page of edition: 48   Line: 1     
gwraged beichawc ymywn gogof yn diffeithwch Iwerdon.
Line: 2     
A'r pump wraged hynny, yn yr un kyfnot. a anet udunt
Line: 3     
pum meib. A'r pym meib hynny a uagvssant, hyt ban
Line: 4     
uuant weisson mawr, ac yny uedylyssant am wraged, ac
Line: 5     
yny uu damunet gantunt eu cafael. Ac yna, kyscu pob
Line: 6     
un lau heb lau Ms. page: 61  gan uam y gilid, a gwledychu y wlat
Line: 7     
a'y chyuanhedu, a'y ranhu y rydunt yll pymp. Ac o
Line: 8     
achaws y ranyat hwnnw y gelwir etwan pymp rann
Line: 9     
Ywerdon. Ac edrych y wlat a wnaethant ford y buassei
Line: 10     
yr aeruaeu, a chael eur, ac aryant, yny ytoedynt yn
Line: 11     
gyuoethawc.

Line: 12        
A llyna ual y teruyna y geing honn o'r Mabinyogi,
Line: 13     
o achaws Paluawt Branwen, yr honn a uu tryded anuat
Line: 14     
paluawt yn yr ynys honn; ac o achaws Yspadawt Uran,
Line: 15     
pan aeth yniuer pedeir decwlat a seithugeint e Iwerdon,
Line: 16     
y dial Paluawt Branwen; ac am y ginyaw yn Hardlech
Line: 17     
seith mlyned; ac am Ganyat Adar Riannon, ac am *
Line: 18     
Yspydaut Benn pedwarugeint mlyned.



Chapter: MUL  
Page of edition: 49  
Manawydan uab Llyr


Line: 1        
GUEDY daruot y'r seithwyr a dywedyssam ni uchot;
Line: 2     
cladu penn Bendigeiduran yn y Gwynuryn yn
Line: 3     
Llundein, a'y wyneb ar Freinc, edrych a wnaeth
Line: 4     
Manauydan ar y dref yn Llundein, ac ar y gedymdeithon,
Line: 5     
a dodi ucheneit uawr, a chymryt diruawr alar a hiraeth
Line: 6     
yndaw.

Line: 7        
"Oy a Duw Hollgyuoethawc, guae ui," heb ef, "nyt o
Line: 8     
es neb heb le idaw heno namyn mi." "Arglwyd,"
Line: 9     
heb y Pryderi, "na uit kyn drymhet genhyt a hynny.
Line: 10     
Dy geuynderw yssyd urenhin yn Ynys y Kedyrn; a chyn
Line: 11     
gwnel gameu it," heb ef, "ny buost hawlwr tir a dayar
Line: 12     
ei\ryoet. Ms. page: 62  Trydyd lledyf unben wyt." "Ie," heb ef,
Line: 13     
"kyt boet keuynderw y mi y gwr hwnnw, goathrist yw
Line: 14     
genhyf i guelet neb yn lle Bendigeiduran uy mrawt, ac
Line: 15     
ny allaf uot yn llawen yn un ty ac ef." "A wney ditheu
Line: 16     
gynghor arall?" heb y Pryderi. "Reit oed im wrth
Line: 17     
gynghor," heb ef, "a pha gynghor yw hwnnw?" "Seith
Line: 18     
cantref Dyuet yr edewit y mi," heb y Pryderi, "a Riannon
Line: 19     
uy mam yssyd yno. Mi a rodaf it honno, a medyant y
Line: 20     
seith cantref genthi. A chyny bei itti o gyuoeth namyn
Line: 21     
y seith cantref hynny, nyt oes seith cantref well noc wy.
Line: 22     
Kicua, uerch Wyn Gloyw, yw uy gwreic inheu," heb ef.
Line: 23     
"A chyn bo enwedigaeth y kyuoeth y mi, bit y mwynant
Page of edition: 50   Line: 1     
y ti a Riannon. A phei mynhut gyuoeth eiryoet, aduyd y
Line: 2     
caffut ti [waeth] hwnnw." "Na uynhaf, unben," heb ef,
Line: 3     
"Duw a dalo it dy gydymdeithas." "E gedymdeithas oreu
Line: 4     
a allwyf i, yti y byd, os mynny." "Mynnaf, eneit,"
Line: 5     
heb ef. "Duw a dalo it. A mi a af gyt a thi y edrych
Line: 6     
Riannon, ac y edrych y kyuoeth." "Iawn a wney," heb
Line: 7     
ynteu. "Mi a debygaf na werendeweist eiryoet ar
Line: 8     
ymdidanwreic well no hi. Er amser y bu hitheu yn y
Line: 9     
dewred, ny bu wreic delediwach no hi, ac etwa ny bydy
Line: 10     
anuodlawn y phryt."

Line: 11        
Vynt a gerdassant racdunt. A pha hyt Ms. page: 63  bynnac
Line: 12     
y bydynt ar y ford, wynt a doethant y Dyuet. Gwled
Line: 13     
darparedic oed udunt erbyn eu dyuot yn Arberth, a
Line: 14     
Riannon a Chicua wedy y harlwyaw.

Line: 15        
Ac yna dechreu kydeisted ac ymdidan o Uanawydan
Line: 16     
a Riannon; ac o'r ymdidan tirioni a wnaeth y uryt a'y
Line: 17     
uedwl wrthi, a hoffi yn y uedwl na welsei eiryoed wreic
Line: 18     
digonach y theket a'y thelediwet no hi.

Line: 19        
"Pryderi," heb ef, "mi a uydaf wrth a dywedeisti."
Line: 20     
"Pa dywedwydat oed hwnnw?" heb y Riannon.
Line: 21     
"Arglwydes," heb ef Pryderi, "mi a'th roessum yn wreic
Line: 22     
y Uanawydan uab Llyr." "A minheu a uydaf wrth
Line: 23     
hynny yn llawen," heb y Riannon. "Llawen yw genhyf
Line: 24     
inheu," heb y Manawydan, "a Duw a dalo y'r gwr yssyd
Line: 25     
yn rodi i minheu y gedymdeithas mor difleis a hynny".
Line: 26     
Kyn daruot y wled honno, y kyscwyt genti.

Line: 27        
"Ar ny deryw o'r wled," heb y Pryderi, "treulwch
Line: 28     
chwi, a minheu a af y hebrwng uy gwrogaeth y Gaswallawn
Page of edition: 51   Line: 1     
uab Beli hyt yn Lloegyr." "Arglwyd," heb y
Line: 2     
Riannon, "yg Kent y mae Caswallawn, a thi a elly
Line: 3     
treulaw y wled honn a'y arhos a uo nes." "Ninheu a'y
Line: 4     
arhown," heb ef. A'r wled honno a dreulyssant, a
Line: 5     
dechreu a wnaethant kylchaw Dyuet, a'y hela, a chymryt
Line: 6